Doanh nghiệp xuất khẩu chủ động thích ứng biến động thị trường

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu liên tục chao đảo bởi những "cơn gió ngược" từ xung đột địa chính trị, sự đứt gãy chuỗi cung ứng và lạm phát kéo dài, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đang đứng trước những bài kiểm tra sinh tử.

Chi phí logistics neo cao, giá nguyên nhiên liệu biến động khôn lường cùng sự dịch chuyển tổng cầu tại các thị trường trọng điểm khiến mô hình tăng trưởng dựa thuần túy vào sản lượng bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế, đây không phải là thời điểm để bi quan.

Từ sự xoay trục linh hoạt để nắm bắt cơ hội vĩ mô, đến quyết tâm rũ bỏ "vùng an toàn" của các khối ngành tỷ USD, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đang phác họa một bức tranh mới: Bức tranh của sự thích ứng chủ động, định vị lại thương hiệu và làm chủ chuỗi giá trị toàn cầu.

Trao đổi về vấn đề này, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, một chuyên gia kinh tế dày dạn kinh nghiệm, nhận định, khi không gian địa chính trị toàn cầu còn nhiều ẩn số, việc duy trì một thị trường năng lượng nội địa ổn định, giá cả cạnh tranh và minh bạch chính là lợi thế so sánh tuyệt đối của Việt Nam. Điều này giúp các doanh nghiệp, đặc biệt là khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), có đủ dư địa để chủ động phòng ngừa rủi ro, kiểm soát chi phí sản xuất và duy trì một cấu trúc tài chính lành mạnh trước những biến động bất ngờ từ bên ngoài.

Hiện tại, bất kỳ một sự leo thang căng thẳng nào tại các điểm nóng địa chính trị trên thế giới, đặc biệt là khu vực Trung Đông, đều "giáng đòn" trực tiếp vào thị trường năng lượng, từ đó tạo ra phản ứng dây chuyền đẩy chi phí vận tải và giá thành sản xuất lên cao. Thế nhưng, thời điểm hiện tại lại đang ghi nhận những kỳ vọng lạc quan trên thị trường năng lượng toàn cầu. Dù căng thẳng vẫn hiện hữu, song diễn biến thị trường đã bắt đầu phản ánh tâm lý vững vàng hơn, với kỳ vọng rằng rủi ro nguồn cung chỉ mang tính ngắn hạn và các dòng chảy thương mại năng lượng sẽ sớm tìm được điểm cân bằng mới.

Cũng chính "khoảng lặng" quý giá này đang là cơ hội vàng để nền kinh tế Việt Nam thiết lập lại phòng tuyến. Việc nhận diện cơ hội và thách thức, xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh minh bạch lúc này không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành điện hay dầu khí, mà thực chất là "bệ đỡ" sống còn cho toàn bộ nền kinh tế định hướng xuất khẩu. Một thị trường năng lượng minh bạch sẽ giúp các nhà sản xuất dự báo chuẩn xác chi phí đầu vào, từ đó tự tin ký kết các đơn hàng dài hạn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, trong 3 tháng đầu năm, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9%, tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế. Cơ cấu thị trường có sự chuyển dịch khi thị trường Trung Quốc chiếm 22,1% thị phần, còn thị trường Hoa Kỳ giảm xuống 18,3%. Qua đây, có thể thấy, bức tranh xuất nhập khẩu nông sản quý I về tổng thể đang duy trì sắc xanh, nhưng sự tăng trưởng lại phụ thuộc quá lớn vào thị trường châu Á (đặc biệt là Trung Quốc). Trong khi đó, các thị trường truyền thống mang lại giá trị gia tăng cao như châu Mỹ hay châu Âu lại ghi nhận sự sụt giảm. Nghịch lý này chỉ ra một cấu trúc thị trường rủi ro, khi doanh nghiệp dễ bị tổn thương nếu một thị trường đơn lẻ gặp biến cố. Đồng thời, chi phí đầu vào phục vụ sản xuất cũng tăng mạnh, bào mòn trực tiếp đến biên lợi nhuận của người nông dân và doanh nghiệp.

Bóc tách nguyên nhân và giải pháp, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, chia sẻ, không thể mãi chạy theo chiến lược tăng trưởng bề rộng bằng số lượng, nhất là khi chi phí logistics vận tải sang phương Tây đang bị đẩy lên mức phi lý do xung đột tại khu vực Biển Đỏ. Để giải bài toán thị trường, doanh nghiệp bắt buộc phải tái cấu trúc, chuyển mạnh sang chế biến sâu nhằm kéo dài thời gian bảo quản, gia tăng giá trị sản phẩm. Đó là con đường duy nhất để bù đắp chi phí vận tải và đa dạng hóa điểm đến, tránh việc bỏ tất cả trứng vào một giỏ.

Bên cạnh mảng nông sản, ngành thủy sản cũng đang nỗ lực tự làm cuộc "đại phẫu" mang tính bước ngoặt. Quá trình chuyển đổi từ "thẻ vàng" đến "thẻ xanh" đang mở ra cơ hội tái định vị ngành thủy sản Việt Nam trên thương trường quốc tế. Việc tuân thủ các quy định khắt khe về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) có thể coi như là tấm "giấy thông hành" hạng nhất.

Bà Lê Hằng, Giám đốc Truyền thông Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) khẳng định, hành trình nỗ lực gỡ "thẻ vàng" IUU và vươn tới 'thẻ xanh' chính là một cuộc thanh lọc tự nhiên vô giá. Nó buộc toàn bộ chuỗi cung ứng thủy sản phải số hóa quy trình, minh bạch dữ liệu từ ngư dân đến nhà máy. Trong bối cảnh thế giới biến động, những thị trường khó tính nhất ở châu Âu và Bắc Mỹ lại chính là những tệp khách hàng trung thành nhất, sẵn sàng trả giá cao cho sự phát triển bền vững và tính minh bạch của sản phẩm.

Không dừng lại ở khối nông - thủy sản, một trong những ngành công nghiệp tỷ USD chủ lực của Việt Nam là chế biến gỗ cũng đang đi tiên phong trong việc tái định hình tư duy. Suốt nhiều thập kỷ qua, mô hình sản xuất gia công giá rẻ (OEM) đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của nó, đưa Việt Nam trở thành "công xưởng" nội thất của thế giới. Nhưng giờ đây, khi ngành gỗ thoát khỏi “vùng an toàn” gia công, đó là một sự thức tỉnh cần thiết.

Sức ép cạnh tranh từ các quốc gia có chi phí nhân công rẻ hơn, kết hợp với các rào cản kỹ thuật khắt khe về môi trường như Quy định chống phá rừng của châu Âu (EUDR), đã khiến mô hình gia công thuần túy chạm ngưỡng giới hạn. Doanh nghiệp không thể mãi cam chịu việc chỉ nhận bản vẽ từ đối tác và thu về những đồng tiền công lắp ráp rẻ mạt. Để bù đắp cho rủi ro thị trường và cước phí logistics đắt đỏ, họ buộc phải tự nâng cấp, chuyển hướng sang thiết kế độc quyền (ODM), xây dựng thương hiệu riêng (OBM) và làm chủ hoàn toàn chuỗi giá trị.

Ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA) nhìn nhận vấn đề một cách trực diện, đã đến lúc ngành gỗ phải dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn. Việt Nam đang sở hữu một đội ngũ lao động có tay nghề kỹ thuật cao, kết hợp với năng lực thiết kế ngày càng hiện đại và nguồn nguyên liệu đạt chuẩn. Doanh nghiệp Việt Nam hiện nay hoàn toàn đủ bản lĩnh và năng lực để tạo ra những mặt hàng đồ gỗ nội thất mang dấu ấn văn hóa riêng, có sức cạnh tranh sòng phẳng và mang lại giá trị gia tăng vượt trội trên thị trường quốc tế.

Để giải quyết triệt để bài toán thị trường trong kỷ nguyên đầy biến động này, sự nỗ lực đơn lẻ của từng doanh nghiệp hay từng hiệp hội ngành hàng là chưa đủ. Cuộc chiến chống lại những tác động tiêu cực từ xung đột địa chính trị cần một nhạc trưởng. Đó chính là vai trò kiến tạo của các cơ quan quản lý nhà nước.

Đánh giá về bệ đỡ chính sách, một đại diện từ Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) từng nhấn mạnh thông điệp đồng hành, để giải quyết bài toán thị trường giữa vòng xoáy địa chính trị, Chính phủ và các bộ ngành luôn xác định phải đi trước một bước. Bộ Công Thương liên tục rà soát, thúc đẩy các phiên đàm phán mở rộng các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới nhằm đa dạng hóa rổ thị trường cho doanh nghiệp. Đồng thời, các hệ thống cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại đang được vận hành tối đa công suất. Tuy nhiên, sự hỗ trợ từ chính sách chỉ là bệ phóng; động cơ lõi vẫn phải đến từ khả năng tự thân vận động, chuyển đổi xanh và số hóa của chính các doanh nghiệp.