Đông Nam Á và bài toán 2.100 tỷ USD cho kinh tế biển

Theo báo cáo mới đây của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Đông Nam Á đang thiếu hụt khoảng 2.100 tỷ USD để hiện thực hóa các mục tiêu kinh tế biển bền vững đến năm 2030. Trong bối cảnh các nguồn vốn truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế, việc chuyển hướng sang các công cụ tài chính sáng tạo trở thành một bài toán chiến lược.

* Khi các nguồn vốn truyền thống chạm giới hạn

Theo báo cáo của OECD, mặc dù chỉ chiếm một tỷ trọng khiêm tốn trong cơ cấu tài chính khu vực, Hỗ trợ Phát triển Chính thức (ODA) vẫn đóng vai trò hạt nhân khi trực tiếp tài trợ cho các “hàng hóa công” thiết yếu như dữ liệu biển, xây dựng năng lực và cải cách quản trị – những lĩnh vực nền tảng mà nguồn vốn tư nhân thường né tránh. Tuy nhiên, OECD chỉ ra rằng nguồn vốn này đang dần bộc lộ những hạn chế. Hiệu quả của ODA thường bị gián đoạn bởi tỷ lệ giải ngân chậm, khi có tới 38% vốn cam kết (tương đương 5 tỷ USD) giai đoạn 2010–2023 không thể giải ngân.

Thách thức này càng lớn hơn khi dòng vốn này ước giảm 8–9% vào năm 2025 do các nhà tài trợ lớn (như Pháp, Đức, Mỹ, Anh) thắt chặt ngân sách. Xu hướng suy giảm ODA gây áp lực nặng nề nhất lên các nền kinh tế thu nhập thấp vốn có độ phụ thuộc rất cao vào nguồn vốn này, đặc biệt là trong bối cảnh gần 80% ODA liên quan đến đại dương cấp cho ASEAN hiện nay tồn tại dưới dạng khoản vay thay vì viện trợ không hoàn lại.

Ngay cả dòng vốn tư nhân – bao gồm đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và tín dụng thương mại trong nước – dù rất dồi dào nhưng cũng tồn tại những rào cản phân bổ lớn. Sự mất cân đối đầu tiên nằm ở việc tập trung quá mức theo địa lý. Dòng vốn tư nhân có xu hướng tập trung chủ yếu vào các nền kinh tế phát triển nhất khu vực về tài chính hoặc có chỉ số xếp hạng tín nhiệm cao như Singapore (Xin-ga-po), Malaysia hay Thái Lan. Trái lại, các quốc gia có thu nhập thấp hơn lại rơi vào tình trạng "khát" vốn tư nhân trầm trọng.

Bên cạnh đó, dòng vốn tư nhân chỉ tập trung vào các lĩnh vực dễ sinh lời thương mại. Các nhà đầu tư tư nhân sẵn sàng rót vốn mạnh mẽ vào những hạ tầng truyền thống có nguồn thu rõ ràng như cảng biển thương mại, khai thác dầu khí ngoài khơi hay các dự án du lịch nghỉ dưỡng ven biển. Ngược lại, những mảng cốt lõi cho sự phát triển bền vững như bảo tồn hệ sinh thái, khôi phục rừng ngập mặn hay các dự án thích ứng với biến đổi khí hậu gần như bị vốn tư nhân "bỏ quên", vì có chi phí phát triển ban đầu quá cao, nhưng lại thiếu cơ chế tạo ra dòng tiền hoàn vốn trực tiếp và ổn định.

* Đi tìm lời giải

Trong một bài phân tích đăng trên trang web của Observer Research Foundation (ORF) -  tổ chức nghiên cứu và đối thoại chính sách uy tín hàng đầu của Ấn Độ - bà Piera Tortora, Cố vấn Đặc biệt của OECD về tài chính bền vững, kinh tế biển và hợp tác với khu vực Đông Nam Á, khẳng định việc mở rộng nguồn vốn cho kinh tế biển bền vững là yêu cầu bắt buộc, trong bối cảnh các nguồn vốn truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế.

Trong đó, OECD nhận định tài chính hỗn hợp nổi lên như một cách tiếp cận đột phá. Trong cơ chế này, nguồn vốn phát triển (vốn công/ODA) đóng vai trò “vốn mồi” để thu hút các nhà đầu tư tư nhân, bằng cách gánh vác các rủi ro mà khu vực tư nhân không thể hoặc không muốn đảm nhận — như biến động tỷ giá, rủi ro chính trị, sự bất ổn về pháp lý hay thời gian hoàn vốn kéo dài.

Theo phân tích của OECD, đối với kinh tế biển, cơ chế tài chính hỗn hợp thể hiện tính ưu việt ở cả hai cấp độ. Ở cấp độ vĩ mô, nhiều quốc gia ven biển đang phát triển phải đối mặt với thị trường vốn mỏng và năng lực tài khóa hạn chế. Lúc này, các công cụ bảo lãnh, bảo hiểm và hỗ trợ kỹ thuật từ tài chính hỗn hợp sẽ giúp giảm thiểu rủi ro, ổn định tỷ giá và củng cố khung chính sách. Ở cấp độ dự án, các dự án đầu tư kinh tế biển như hạ tầng cảng biển đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu cực lớn, thời gian thu hồi vốn dài, hoặc áp dụng công nghệ mới với mô hình kinh doanh chưa được kiểm chứng. Bằng các cấu trúc hợp tác công - tư (PPP) với sự phân bổ rủi ro hợp lý, tài chính hỗn hợp biến các dự án này từ chỗ "rủi ro, khó vay vốn" trở thành các dự án “có thể cho vay” với các nhà đầu tư tư nhân.

Để áp dụng hiệu quả cơ chế tài chính hỗn hợp, báo cáo của OECD đề xuất 4 công cụ tài chính sáng tạo có thể hỗ trợ Đông Nam Á huy động vốn cho phát triển kinh tế biển, bao gồm trái phiếu xanh lam, hoán đổi nợ lấy thiên nhiên, tín chỉ carbon xanh và bảo hiểm tham số. Bà Piera Tortora nhận định cơ chế tài chính hỗn hợp và các công cụ sáng tạo này mở ra những cơ hội lớn để huy động nguồn vốn đầu tư từ khu vực tư nhân.

Trong đó, tín chỉ carbon xanh có thể giúp tạo ra nguồn thu mới cho công tác bảo vệ môi trường biển và vùng ven biển. Theo giải thích của OECD, cơ chế của mô hình này là các nhà khoa học sẽ đo lường và xác định lượng carbon được lưu trữ trong các hệ sinh thái ven biển, như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và đầm lầy muối, bằng các phương pháp đã được công nhận, sau đó lượng carbon này được quy đổi và bán dưới dạng các tín chỉ để người mua sử dụng nhằm bù đắp cho lượng phát thải của mình.