Gia Lai – Ba tầng không gian, nhiều động lực tăng trưởng - Bài 2: An Khê trên trục kết nối giao thương

Hơn hai thế kỷ trước, An Khê là điểm trung chuyển quan trọng trên tuyến giao thương nối đại ngàn với biển cả. Hôm nay, trong quy hoạch phát triển mới của tỉnh Gia Lai, tinh thần kết nối ấy đang được mở rộng trên quy mô lớn hơn với ba hành lang động lực, kết nối từ cảng biển Quy Nhơn đến cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh, từ kinh tế biển đến kinh tế cao nguyên trong một không gian phát triển thống nhất.

*“Điểm trung chuyển” trong chiều dài lịch sử 

Trên hành lang kinh tế Đông - Tây nối cảng Quy Nhơn với cao nguyên Gia Lai, thị xã An Khê cũ nay trở thành một điểm bản lề trong không gian phát triển mới của tỉnh. Vị trí ấy không phải ngẫu nhiên. Từ nhiều thế kỷ trước, vùng đất này đã là nơi gặp gỡ của các dòng hàng hóa từ đại ngàn xuống biển và ngược lại.

Trong ký ức lịch sử, An Khê thường được nhắc đến như vùng đất khởi nguồn của phong trào Tây Sơn. Nhưng trước khi trở thành căn cứ của một cuộc khởi nghĩa làm thay đổi vận mệnh đất nước, An Khê đã là một "làng buôn" nổi tiếng giữa Tây Nguyên, nơi các dòng hàng hóa, cư dân và văn hóa gặp nhau trên hành trình kết nối từ miền núi xuống đồng bằng rồi ra biển. 

Nếu nhìn trên bản đồ, An Khê nằm ở vị trí đặc biệt. Phía Đông là vùng đất Bình Định (cũ) với các cảng biển và đồng bằng ven biển. Phía Tây mở ra không gian rộng lớn của Tây Nguyên. Dòng sông Ba chảy qua như một hành lang tự nhiên nối các vùng cư trú, còn những con đường vượt đèo An Khê từ lâu đã trở thành tuyến giao thương quan trọng của khu vực.

Tiến sỹ Nguyễn Đặng Anh Minh (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng: Nằm giữa lưu vực sông Ba và lưu vực sông Côn, An Khê từ lâu đã trở thành điểm gặp gỡ của hai không gian kinh tế. Nếu sông Ba mở cánh cửa về phía Tây Nguyên, thì hệ thống sông Côn và đồng bằng Bình Định lại đưa hàng hóa từ An Khê đến các cảng thị ven biển. Chính vị trí ấy đã tạo nên vai trò trung chuyển đặc biệt của vùng đất này trong nhiều thế kỷ.

Cách đây hơn 3 thế kỷ, người Việt, người Bahnar và các thương nhân Hoa cùng hiện diện trong mạng lưới trao đổi hàng hóa trải dài từ đồng bằng Bình Định đến các buôn làng Tây Nguyên. Những chuyến buôn ấy không chỉ mang theo sản vật mà còn góp phần hình thành các mối liên kết kinh tế - xã hội vượt ra ngoài phạm vi từng cộng đồng. 

Trong các thư tịch triều Nguyễn, An Khê được mô tả là nơi có “trường giao dịch”, là “nguồn”, tức một trung tâm trao đổi hàng hóa của cả vùng. Đây không chỉ là nơi có chợ mà còn là đầu mối thu thuế, quản lý thương mại và kiểm soát các tuyến giao thông từ đồng bằng lên cao nguyên. 

Nói cách khác, nếu Quy Nhơn là cửa ngõ hướng ra biển thì An Khê từng là cánh cửa mở vào Tây Nguyên. 

Tuy nhiên, vai trò của An Khê không dừng lại ở việc kết nối miền núi với đồng bằng. Từ đây, các sản vật của vùng cao như trầu, quế, sáp ong, lâm sản… tiếp tục theo các tuyến đường xuống lưu vực sông Côn, đầm Thị Nại và các cảng thị ven biển Bình Định... Trong lịch sử, cảng thị Nước Mặn và hệ thống thương cảng vùng Thị Nại là cửa ngõ đưa hàng hóa từ vùng thượng đạo tham gia vào các mạng lưới thương mại rộng lớn trải khắp Đông Nam Á, Trung Hoa và nhiều khu vực khác trên Biển Đông.

Và theo chiều ngược lại, hàng hóa từ các thương cảng quốc tế cũng theo những tuyến giao thương ấy đi sâu vào nội địa. Chính dòng chảy liên tục này đã biến An Khê từ một điểm dừng chân trên đường vượt núi trở thành một “trung tâm trung chuyển” quan trọng giữa duyên hải và trung phần cao nguyên Việt Nam.

*Lịch sử dẫn dắt quy hoạch

Tiến sỹ Nguyễn Đặng Anh Minh khẳng định rằng, lưu vực sông Ba từng là một hành lang kết nối quan trọng giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, góp phần hình thành các mạng lưới giao lưu kinh tế và văn hóa xuyên vùng.

Điều thú vị là An Khê không hình thành từ một trung tâm hành chính hay quân sự. Vùng đất này phát triển từ chính hoạt động kinh tế. 

Những lưu dân người Việt từ Nghệ An vào khai phá vùng đất mới đã kết hợp sản xuất nông nghiệp với các hoạt động trao đổi hàng hóa. Trên vùng đất màu mỡ ven sông Ba, họ trồng lúa, hoa màu, chế biến nông sản rồi mang đi buôn bán. Dần dần, những giao dịch nhỏ lẻ phát triển thành mạng lưới thương mại rộng lớn kết nối vùng cao với đồng bằng. 

Tại đây từng tồn tại “nguồn” Cầu Bông rồi sau đó là “nguồn” Phương Kiệu - những trung tâm quản lý hoạt động giao thương của cả khu vực. Chung quanh trường giao dịch là bến sông, chợ, kho hàng và các tuyến đường dẫn vào vùng người Bahnar.

Theo ký ức của cư dân địa phương, mỗi dịp hội làng, thương nhân từ khắp nơi trong vùng kéo về mua bán. Người Việt đóng vai trò kết nối giữa hai không gian kinh tế ấy. Sự gặp gỡ liên tục của các nhóm cư dân khác nhau đã khiến An Khê vượt ra khỏi khuôn khổ của một làng nông nghiệp thông thường. Từ một cộng đồng sản xuất nông nghiệp, An Khê dần trở thành một trung tâm giao thương nổi tiếng giữa núi rừng Tây Nguyên. 

Phó Giáo sư- Tiến sỹ Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng, điều làm nên vị thế đặc biệt của An Khê không chỉ là địa thế mà còn là vai trò của một "trường giao dịch" lớn giữa miền núi và đồng bằng. Từ một làng nông nghiệp, An Khê đã trở thành một làng buôn nổi tiếng giữa Tây Nguyên, nơi hội tụ các dòng hàng hóa, cư dân và thông tin của cả khu vực.

Trước khi trở thành một trong 3 thủ lĩnh phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, Nguyễn Nhạc đã trưởng thành chính trong môi trường đó. Ông từng tham gia hoạt động thương mại và làm việc trong hệ thống quản lý nguồn thuế ở vùng An Khê, điều này giúp ông hiểu rõ các tuyến giao thông, các đầu mối giao thương, các cộng đồng cư dân và những mâu thuẫn đang tích tụ trong xã hội đương thời. Đó chính là cơ sở để ông từng bước xây dựng mạng lưới liên kết rộng lớn, tạo nền tảng cho phong trào Tây Sơn sau này.

Giáo sư Andrew Hardy, Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO), chuyên nghiên cứu lịch sử Việt Nam, trong một nghiên cứu chuyên sâu có tên “Gatekeepers of the Ecotone: Trade, Tax and Power in the Vietnamese Borderlands and the Origins of the Tay Son Rebellion” (tạm dịch: “Những người gác cổng vùng chuyển tiếp: Thương mại, thuế khóa, quyền lực và nguồn gốc cuộc khởi nghĩa Tây Sơn”), cho rằng: Để hiểu lịch sử khu vực này cần nhìn vào những “vùng chuyển tiếp” - nơi gặp nhau giữa đồng bằng, miền núi và cao nguyên.

Chính tại  những không gian đó hình thành các tuyến giao thương, các điểm trung chuyển hàng hóa và những trung tâm quyền lực có khả năng chi phối các dòng chảy kinh tế của cả một vùng rộng lớn. Một trong những điểm nút quan trọng nhất chính là An Khê.

Nếu Quy Nhơn ngày nay được xem là cửa ngõ hướng biển của tỉnh Gia Lai thì trong nhiều thế kỷ, An Khê lại giữ vai trò cửa ngõ, đầu mối trung chuyển quan trọng kết nối các dòng hàng hóa từ đại ngàn với các cảng thị ven biển miền Trung.

Theo Giaos sư Andrew Hardy, khu vực An Khê, Chợ Đồn, Cửu An cùng với Kiên Mỹ, Vĩnh Thạnh ở phía đồng bằng đã tạo thành một mạng lưới thương mại và thu thuế quan trọng của vùng đất này.

Ngày nay, giữa đô thị An Khê đang phát triển, không nhiều người còn hình dung được quy mô của thôn An Khê xưa. Nhưng vai trò kết nối của An Khê dường như chưa bao giờ mất đi.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày phong trào Tây Sơn. Nhà sử học Andrew Hardy nhận định các "Nguồn" ở vùng tiếp giáp giữa duyên hải và Tây Nguyên không đơn thuần là điểm thu thuế hay trao đổi hàng hóa, mà còn là không gian kết nối các cộng đồng cư dân, tạo nên những mạng lưới kinh tế - xã hội rộng lớn vượt ra ngoài phạm vi của từng địa phương. 

Có lẽ vì vậy mà câu chuyện của An Khê không chỉ là câu chuyện về một cuộc khởi nghĩa, mà còn là câu chuyện về những con đường đã đưa hàng hóa từ đại ngàn xuống biển, kết nối các cộng đồng cư dân khác nhau bên ngoài phạm vi quốc gia. Và cũng chính từ những con đường ấy, một phần quan trọng của lịch sử Việt Nam và Gia Lai đã được viết nên.

Bài cuối: Gia Lai kiến tạo mô hình tăng trưởng mới