Giải pháp hiệu quả nhất giải bài toán thiếu hụt điện mùa cao điểm

Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng cao và hệ thống điện ghi nhận nhiều kỷ lục mới về công suất, các chuyên gia và đơn vị ngành điện cho rằng sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả là một trong những giải pháp quan trọng trong mùa nắng nóng.

Đây là nhận định được đưa ra tại tọa đàm “Tiết kiệm điện: Giải pháp cho mùa nắng nóng” do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 11/6.

Đánh giá vai trò của các chương trình tiết kiệm điện, ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng ban Kinh doanh và Mua bán điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho rằng đây là một trong những giải pháp chiến lược ưu tiên hàng đầu nhằm giảm áp lực cho hệ thống điện trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh.

Theo ông Nguyên, tiết kiệm điện được nhiều quốc gia xem là “nguồn năng lượng đầu tiên” bởi bất kỳ ai cũng có thể thực hiện với chi phí thấp. Chi phí tiết kiệm một kWh điện ở phía cầu chỉ bằng khoảng 1/4 đến 1/5 chi phí để tạo ra một kWh điện mới từ các khâu phát điện, truyền tải và phân phối.

Bên cạnh đó, tiết kiệm điện còn góp phần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường và thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng.

Thời gian qua, EVN đã triển khai nhiều chương trình quản lý nhu cầu điện, điều chỉnh phụ tải (DR), tuyên truyền sử dụng điện tiết kiệm và hỗ trợ khách hàng sử dụng điện hiệu quả. Đặc biệt, trong đợt nắng nóng cuối tháng 5 vừa qua, các chương trình dịch chuyển phụ tải đã giúp giảm gần 1.000 MW công suất trong giờ cao điểm. “Con số này có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh hệ thống điện đang chịu áp lực về nguồn cung”, ông Nguyên nhấn mạnh.

Theo đại diện EVN, nhận thức của người dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương về tiết kiệm điện đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động tham gia các chương trình dịch chuyển phụ tải, điều chỉnh nhu cầu điện và đầu tư các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Theo ông Phạm Minh Đức, Phó Trưởng phòng Điều độ, Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), năm 2026 ghi nhận nhiều diễn biến phụ tải đặc biệt do tác động của hiện tượng El Nino quay trở lại với cường độ mạnh. Nhiệt độ tại nhiều địa phương lên tới 41 độ C, trong khi đợt nắng nóng kéo dài từ ngày 23-28/5 đã khiến nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến.

Dưới tác động của thời tiết cực đoan, hàng loạt kỷ lục về công suất và sản lượng điện đã liên tiếp bị phá vỡ. Công suất cực đại toàn quốc đạt khoảng 58.100 MW, sản lượng điện đạt 1,2 tỷ kWh. Riêng miền Bắc đạt gần 30.000 MW và khoảng 630 triệu kWh.

So với cùng kỳ năm 2025, sản lượng điện miền Bắc tăng khoảng 25,7%, trong khi công suất tăng khoảng 27,5%. Theo ông Đức, công suất đỉnh năm 2026 của miền Bắc tăng gần 1.800 MW so với đỉnh năm 2025, tương đương công suất của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình hiện hữu. Nếu so với cùng kỳ năm trước, mức tăng gần 6.400 MW, tương đương tổng công suất các nhà máy thủy điện lớn trên sông Đà gồm Sơn La, Hòa Bình, Lai Châu, Hòa Bình mở rộng cùng một tổ máy nhiệt điện than công suất lớn.

Đại diện NSMO cho biết áp lực lớn nhất hiện nay tập trung vào khung giờ cao điểm buổi tối từ 17 giờ 30 đến 22 giờ 30. Đây là thời điểm phụ tải sinh hoạt tăng mạnh trong khi nguồn điện mặt trời giảm nhanh sau 16 giờ, buộc hệ thống phải huy động các nguồn điện linh hoạt như thủy điện, tua-bin khí và các nguồn điện có chi phí cao hơn.

Trong giai đoạn nắng nóng vừa qua, dù đã huy động tối đa các nguồn điện khu vực miền Bắc, hệ thống vẫn xuất hiện những thời điểm thiếu hụt công suất đỉnh. NSMO phải điều tiết hàng nghìn MW từ miền Trung và miền Nam truyền tải ra miền Bắc thông qua đường dây 500 kV Bắc - Nam. Việc truyền tải công suất lớn trong thời gian dài làm gia tăng áp lực đối với hệ thống điện và tiềm ẩn nhiều rủi ro vận hành.

Theo ông Đức, để bảo đảm cung ứng điện, hệ thống đã phải huy động cả các nguồn điện LNG, các tổ máy nhiệt điện chạy dầu DO tại Cần Thơ, Thủ Đức, Ô Môn và các tổ máy tua-bin khí chạy dầu. Đồng thời, các hồ thủy điện lớn cũng được điều tiết chặt chẽ nhằm vừa đáp ứng nhu cầu trước mắt, vừa giữ nguồn nước cho các đợt nắng nóng tiếp theo.

Từ thực tiễn vận hành, NSMO xác định tiết kiệm điện và dịch chuyển phụ tải không còn là giải pháp tình thế mà là “nguồn dự phòng” chiến lược của hệ thống điện. Theo tính toán, một kW điện tiết kiệm được gần tương đương với một kW công suất nguồn điện mới được đầu tư xây dựng.

 

Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA) cho rằng, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cần được triển khai đồng bộ từ khâu sản xuất, truyền tải đến tiêu dùng.

Sau hơn 15 năm triển khai Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật và đạt được nhiều kết quả tích cực. Các chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả qua các giai đoạn đã giúp tiết kiệm từ gần 5% đến 6,5% nhu cầu năng lượng so với kịch bản cơ sở.

Đặc biệt, chương trình dán nhãn năng lượng của Bộ Công Thương đã được triển khai cho hơn 40.000 sản phẩm. Những năm gần đây, Bộ Công Thương tiếp tục phát triển chương trình dán nhãn cho các sản phẩm có hiệu suất năng lượng cao nhất nhằm khuyến khích tiêu dùng xanh và tiết kiệm năng lượng.

Theo ông Hiệp, xu hướng mới trong lĩnh vực tiết kiệm năng lượng hiện nay là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và công nghệ số để giám sát, điều khiển và tối ưu hóa vận hành theo thời gian thực. Tuy nhiên, việc triển khai các giải pháp này đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn nên cần thêm các cơ chế hỗ trợ tài chính phù hợp cho doanh nghiệp.

Chia sẻ kinh nghiệm từ thực tiễn sản xuất, ông Lưu Kim Long, Trưởng phòng Dự án và Bảo trì, Công ty TNHH Crystal Martin Việt Nam cho biết doanh nghiệp triển khai các chương trình tiết kiệm năng lượng dựa trên ba động lực chính gồm giảm phát thải CO₂ theo lộ trình hướng tới Net Zero 2050, giảm chi phí sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Doanh nghiệp đã xây dựng hệ thống quản lý năng lượng nhằm giám sát, đo lường và tối ưu hiệu suất sử dụng năng lượng cho từng khu vực và thiết bị trong nhà máy. Riêng hệ thống điều hòa không khí - hạng mục tiêu thụ từ 30-40% năng lượng của nhà máy - được theo dõi và tối ưu hóa liên tục thông qua hệ thống quản lý thông minh.

Nhờ các giải pháp này, Crystal Martin tiết kiệm khoảng 20% năng lượng so với trước đây, trong khi thời gian hoàn vốn của dự án dưới 6 tháng.

Các chuyên gia cho rằng dư địa tiết kiệm năng lượng của Việt Nam vẫn còn rất lớn. Việc hoàn thiện khung pháp lý, triển khai  Luật số 77/2025/QH15 của Quốc hội ngày 18/06/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, thúc đẩy thành lập Quỹ quốc gia về tiết kiệm năng lượng, phát triển mô hình doanh nghiệp dịch vụ năng lượng (ESCO) cùng với đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số sẽ tạo thêm động lực để doanh nghiệp và người dân đầu tư cho các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả.

Theo các đại biểu, trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cao, nguồn năng lượng tiết kiệm được cần được xem là một nguồn lực quan trọng, góp phần bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định, giảm chi phí cho nền kinh tế và hỗ trợ thực hiện mục tiêu phát triển bền vững của đất nước./.

Văn Giáp