Giữ màu xanh những cánh rừng nơi cửa biển - Bài 1: Những “tuyến đê xanh”

Đà Nẵng là thành phố có đường bờ biển dài nhất của Việt Nam với khoảng 200 km, tại những khu vực cửa biển hay xã đảo có những cánh rừng ngập mặn giữ vai trò như những "tuyến đê xanh" nơi giao thoa giữa đất liền với biển, tạo nên hệ sinh thái độc đáo và là tấm lá chắn bảo vệ đất liền trước những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đang diễn ra ngày càng cực đoan.

Nhiều cánh rừng ngập mặn của thành phố Đà Nẵng được xem như là tài sản chung của cộng đồng dân cư địa phương, đang được khai thác để phát triển du lịch hiệu quả. Tuy nhiên, những cánh rừng ngập mặn cũng là những loài cây dễ bị tổn thương, những năm gần đây diện tích rừng ngập mặn của thành phố bị suy giảm diện tích đặt ra vấn đề cần có những quy hoạch bảo vệ cũng như kế hoạch trồng mới, phục hồi để phát triển hệ sinh thái ven biển bền vững. Phóng viên TTXVN thực hiện chùm hai bài viết về chủ đề "Giữ màu xanh những cánh rừng nơi cửa biển".

* Bài 1: Những "tuyến đê xanh"

Theo Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng, diện tích rừng ngập mặn được quy hoạch phát triển của thành phố là 304 ha; trong đó, diện tích rừng hiện hữu là 254 ha, tập trung chủ yếu ở các cửa sông chính như: Cửa Đại, Cửa Lở và cửa An Hòa. Với đường bờ biển trải dài, nơi có cộng đồng dân cư sống phụ thuộc vào nghề biển lớn, rừng ngập mặn đóng vai trò quan trọng đối với hệ sinh thái ven biển của thành phố trong bối cảnh các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt.

*Vùng đệm sinh học

Với nhiều năm nghiên cứu về rừng ngập mặn, Phó Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm Nguyễn Văn Vũ chia sẻ, rừng ngập mặn giữ vai trò quan trọng như một "vườn ươm", nơi cung cấp nguồn giống hải sản cho cả vùng biển rộng lớn phía ngoài. Có thể nói, vùng biển gần bờ có giàu trữ lượng hải sản hay không phụ thuộc vào phần lớn sự phát triển của rừng ngập mặn ở khu vực cửa biển; đồng thời, những cánh rừng ngập mặn còn là tấm bình phong bảo vệ vùng bờ hữu hiệu trước gió bão, xói lở và những tác động cực đoan của biến đổi khí hậu.

Tam Hải là xã đảo nằm ở khu vực cửa biển An Hòa và Cửa Lở, nơi có ba mặt giáp biển, một mặt giáp sông Trường Giang. Nơi đây được xem là "vương quốc" của những cánh rừng ngập mặn; trong đó, nổi bật có những cây mắm cổ thụ lên đến cả trăm tuổi vẫn mọc xanh tốt, hiên ngang trước sóng gió như chứng nhân cho sức sống bền bỉ của những loài cây ngập mặn nơi đây.

Theo kết quả nghiên cứu, khảo sát gần đây của Viện Hải dương học, xã đảo Tam Hải là khu vực có sự đa dạng sinh học cao, vùng biển nơi đây hiện có khoảng hơn 78 ha thảm cỏ biển, hơn 196 hecta san hô; trong đó, có 173 loài san hô cứng, 174 loài cá rạn san hô, 66 loài rong biển…

Với địa hình nằm ở khu vực cửa sông đổ ra biển, Tam Hải có nhiều vị trí "ốc đảo"; trong đó, có thôn Long Thạnh Tây là nơi có diện tích rừng ngập mặn tự nhiên lớn nhất của xã. Diện tích của thôn rộng khoảng 50 ha nhưng những cánh rừng ngập mặn ở đây chiếm đến hơn 50% diện tích.

Ông Lê Bá Lai, Bí thư Chi bộ thôn Long Thạnh Tây chia sẻ, nếu không có những cánh rừng ngập mặn che chắn, chắc người dân phải rời đảo vào đất liền sinh sống. Những cánh rừng không chỉ giúp hạn chế tác động của gió bão mà còn là "ngôi nhà" cho các loài thủy sản như: cua, cá, hàu trú ngụ. Đây là nguồn lợi hải sản phong phú tạo sinh kế chính cho bà con nơi đây khai thác.

Nằm ở khu vực Cửa Đại nơi hợp lưu của ba dòng sông lớn Thu Bồn, Trường Giang và Cổ Cò trước khi đổ ra biển lớn, khu rừng ngập mặn dừa nước Bảy Mẫu (thuộc phường Hội An Đông) được xem là vùng đệm của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm. Bên cạnh rừng dừa có một thảm cỏ biển rộng khoảng 20 ha giữ vai trò như một vườn ươm con giống. Vào mùa sinh sản, trứng của các loài cá biển thường theo nước thủy triều dâng, trôi dạt vào thảm cỏ biển này để sinh trưởng phát triển, qua đó hình thành nguồn giống hải sản phong phú cho cả vùng biển rộng lớn.

Theo những người dân địa phương, bên ngoài khu vực rừng dừa hiện có rất nhiều loại cá nhỏ như như cá giò, dìa, cá hồng và thường được khai thác để cung cấp nguồn giống tự nhiên cho các vùng nuôi trồng hải sản ở nhiều tỉnh, thành miền Trung.

"Đảo Cù Lao Chàm có diện tích san hô tự nhiên khoảng 356 ha. Chính khu rừng dừa ngập mặn Bảy Mẫu đóng vai trò như một tấm phên khổng lồ để cản lượng rác từ các lưu vực sông đổ thẳng ra biển, đồng thời là một màng lọc tích tụ lượng phù sa ở trong bờ, đảm bảo nguồn nước biển ngoài đảo xanh trong, ổn định, thuận lợi cho quá trình phát triển của các bãi san hô vốn rất nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường", Phó Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm Nguyễn Văn Vũ cho biết.

 * Báo động đà suy giảm

Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên quốc tế (IUCN) trong một nghiên cứu công bố tháng 5/2024 đánh giá, việc mất rừng ngập mặn sẽ là thảm họa đối với thiên nhiên và con người trên toàn cầu. Các hệ sinh thái này cung cấp các dịch vụ quan trọng như giảm thiểu rủi ro thiên tai ven biển, hỗ trợ nghề cá; đồng thời, lưu trữ và cô lập carbon. Hiện nay, rừng ngập mặn trên thế giới lưu trữ gần 11 tỷ tấn carbon, gần gấp ba lần lượng carbon được lưu trữ bởi các khu rừng nhiệt đới có cùng diện tích.

Rừng ngập mặn của thành phố Đà Nẵng những năm gần đây đã bị suy giảm ở mức đáng báo động, đặt ra vấn đề cần có những nghiên cứu đánh giá và giải pháp tổng thể để ngăn chặn đà suy giảm diện tích rừng ngập mặn vốn dễ bị tổn thương do những tác động thay đổi của môi trường, điều kiện thổ nhưỡng.

Theo Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng, vài năm gần đây, một số diện tích rừng ngập mặn của thành phố bị chết do nguyên nhân bất khả kháng, với tổng diện tích khoảng 43 ha, trong đó rừng tự nhiên bị chết gần 17 ha (tỷ lệ chết trên 60%), diện tích rừng trồng mới và rừng trồng bổ sung khoảng 26 ha (tỷ lệ chết khoảng 98%).

Dọc tuyến đường bờ đê ven cửa sông Trường Giang từ cảng cá An Hòa đến bến đò Tam Giang là khu vực rừng ngập mặn của xã Núi Thành. Tuy nhiên, nhiều vị trí tại đây cây rừng bị chết chơ chọi thành những khoảng trống, trong đó đáng lưu ý là diện tích rừng trồng mới và trồng bổ sung bị chết nhiều. 

Kết luận của Viện Tài nguyên và Môi trường (Đại học Huế) cho thấy, nguyên nhân rừng ngập mặn ở xã Núi Thành bị chết là do có sự thay đổi đồng bộ chất lượng nước hoặc do sự gia tăng bất thường lượng chất hòa tan trong nước; do tác động vật lý trong thời gian dài và liên tục, làm thay đổi quá trình hoạt động của hệ thống rễ khí sinh. Những cây ngập triều sâu và kéo dài liên tục bị tác động lên hệ thống rễ khí sinh làm cho ngừng quá trình trao đổi chất trong cây dẫn đến cây bị chết.

Theo người dân địa phương, việc phục hồi trồng rừng ngập mặn hiện nay phải có những nghiên cứu đánh giá kỹ sự thay đổi thổ nhưỡng, con nước ở từng vị trí bãi bồi qua đó lựa chọn những loại cây phù hợp khi đó tỷ lệ sống của cây mới cao. Ngành nông nghiệp thành phố cũng đề nghị, khi triển khai các dự án trồng rừng cần khảo sát, xây dựng vườn ươm cây giống ngay tại khu vực rừng bị chết để cây giống thích nghi với điều kiện tự nhiên trước khi đưa vào trồng.

Ông Nguyễn Văn Thanh, một ngư dân đánh cá ở vùng rừng ngập mặn xã Núi Thành chia sẻ, khi diện tích rừng ngập mặn suy giảm cũng ảnh hưởng đến nguồn lợi hải sản tự nhiên quanh khu vực này. Trước đây, tại những cánh rừng ngập mặn người dân dễ dàng bắt được những con cua lớn do đặc tính thích làm hàng hang ở gốc cây này nhưng nay ngày càng hiếm nhìn thấy cua và các loài cá tại đây.

Tại thành phố Đà Nẵng, ở một số dự án hạ tầng ven biển hiện nay cũng đã lồng ghép việc trồng rừng ngập mặn như một giải pháp để chủ động ứng phó trước những ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi khí hậu.

Dự án nâng cấp, mở rộng khu neo đậu tránh trú bão cho tàu cá An Hòa trên địa bàn xã Núi Thành đang được triển khai và dự kiến hoàn thành trong năm 2026, với diện tích rộng 140 ha, đảm bảo chỗ neo đậu cho 1.200 tàu cá. Theo thiết kế ban đầu, hai bên bờ Đông và bờ Tây dẫn vào âu thuyền sẽ được xây dựng tuyến kè cứng nhưng sau đó đã được điều chỉnh để trồng rừng ngập mặn, giúp tạo lá chắn mềm cho khu âu thuyền trong mùa mưa bão. Hiện nay, khu vực phía đê Đông có diện tích hơn 8 ha đã được trồng cây đước đôi và cây mắm trắng; phía đê Tây có diện tích 20,6 ha được bố trí khoảng 3 ha trồng cây đước đôi, còn lại là trồng phi lao.

Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng Từ Văn Khánh cho biết, diện tích rừng ngập mặn của thành phố hiện nay được giao cho cấp xã quản lý, do vậy, thiếu cả về nhân lực có chuyên môn cũng như nguồn lực dành cho công tác bảo vệ, phát triển rừng, trong khi định mức đầu tư trồng rừng ngập mặn thường cao hơn so với việc trồng rừng trên cạn. Do vậy, thành phố đang có chủ trương đưa rừng ngập mặn về Ban quản lý Rừng phòng hộ thành phố để thống nhất trong quản lý, bảo vệ, triển khai các chương trình, đề án trồng và phát triển loại rừng này trong thời gian tới.

Bài cuối: "Đánh thức" tiềm năng rừng ngập mặn