Gỡ điểm nghẽn để chính quyền gần dân: Nâng cao hiệu quả quản trị cấp cơ sở

Sau gần một năm chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, thành phố Đà Nẵng đã đạt được những kết quả tích cực về cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy. Tuy nhiên, từ thực tiễn cơ sở, một bài toán lớn đang đặt ra là sự bất cập giữa việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, ủy quyền nhiệm vụ với phân bổ nguồn lực và năng lực thực thi của cấp xã, phường.

Khi phân cấp chưa đi đôi với nguồn lực

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi chính quyền cấp xã, phường phải đóng vai trò là một cấp quản trị độc lập, đa nhiệm và chuyển trạng thái mạnh mẽ từ “quản lý” sang “phục vụ”. Để vận hành mô hình này, hàng loạt nhiệm vụ quản lý nhà nước trước đây thuộc cấp quận, huyện đã được phân cấp, ủy quyền trực tiếp xuống cơ sở. Khối lượng công việc tăng lên gấp bội, áp lực trách nhiệm đè nặng nhưng cơ chế phân bổ nguồn lực tài chính lẫn nhân lực thực hiện lại bộc lộ nhiều điểm nghẽn.

Phường An Hải được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba phường Phước Mỹ, An Hải Bắc và An Hải Nam, có diện tích 7,38 km2, dân số trên 82.635 người. Sau khi vận hành mô hình mới, UBND phường An Hải đã tiếp nhận và tổ chức thực hiện 203 nhiệm vụ thuộc 20 nhóm lĩnh vực theo 22 Nghị định của Chính phủ, bao phủ hầu hết các lĩnh vực quản lý nhà nước. Trong đó, một số lĩnh vực có khối lượng công việc rất lớn: Nội vụ (75 nhiệm vụ), Tư pháp (29 nhiệm vụ), Xây dựng - quy hoạch đô thị (21 nhiệm vụ), Đất đai (13 nhiệm vụ) cùng nhiều lĩnh vực khác như, tài chính, y tế, văn hóa, môi trường, giáo dục...

Đây là mức độ phân cấp sâu, toàn diện, thể hiện rõ chủ trương tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, “độ vênh” nhất định giữa thẩm quyền được giao và điều kiện bảo đảm thực thi. Mặc dù địa phương đã quan tâm đầu tư, với 100% cán bộ, công chức được trang bị thiết bị công nghệ thông tin phục vụ công việc, từng bước hoàn thiện hạ tầng mạng nội bộ và các nền tảng số song trong giai đoạn đầu triển khai vẫn còn những hạn chế nhất định.

Một số trang thiết bị công nghệ chưa đồng bộ, còn tình trạng xuống cấp, chưa đáp ứng kịp yêu cầu ngày càng cao của công tác quản lý, điều hành trong môi trường số. Bên cạnh đó, một bộ phận cán bộ, công chức tuy đã được tiếp cận công nghệ nhưng chưa được đào tạo bài bản, chuyên sâu về công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Số lượng cán bộ công chức chuyên sâu về công nghệ thông tin còn hạn chế (2 công chức được đào tạo chuyên ngành) dẫn đến việc khai thác, sử dụng chưa thực sự hiệu quả.

Nói về vấn đề này, Bí thư Đảng ủy phường An Hải Phùng Phú Phong thẳng thắn chia sẻ: “Phân cấp không đơn thuần là chuyển giao văn bản nhiệm vụ mà là tái cấu trúc cả phương thức quản trị, đòi hỏi tính đồng bộ rất cao từ bộ máy đến nguồn lực. Nếu không đồng bộ, chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng ‘trao quyền nhưng không đủ điều kiện thực thi’, gây quá tải cho cơ sở. An Hải là địa bàn du lịch trọng điểm, thường xuyên tổ chức các sự kiện lớn của thành phố, áp lực về an ninh trật tự và cảnh quan rất cao. Thế nhưng tỷ lệ điều tiết nguồn thu năm 2026 của phường quá thấp, chỉ đạt 7% theo Nghị quyết số 15/2025/NQ-HĐND. Kết dư ngân sách hạn chế trong khi nhiệm vụ mang tính đột phá nhiều, điều này tạo áp lực rất lớn cho việc bố trí nguồn tài chính thực hiện”.

Không chỉ gặp khó về kinh phí, hạ tầng công nghệ tại cơ sở khi tiếp nhận các nhiệm vụ phân cấp mới cũng là bài toán nan giải. Bản thân các phường, xã sau sáp nhập dù đã được đầu tư nhưng hệ thống máy móc, mạng LAN ở nhiều nơi cấu hình vẫn yếu, tốc độ truy xuất thấp, không đảm bảo tính bảo mật và giám sát lưu lượng khi phải vận hành các phần mềm quản lý đô thị, đất đai phức tạp.

Bất cập lớn thứ hai nằm ở việc phân bổ biên chế và chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở. Sau khi thực hiện sáp nhập và tổ chức lại bộ máy, Đà Nẵng rơi vào tình trạng cục bộ: vừa thừa cán bộ mang tính cơ học, vừa thiếu trầm trọng công chức có chuyên môn sâu đáp ứng được các thẩm quyền mới. Sự mất cân đối này khiến việc điều động, sắp xếp nhân sự gặp không ít vướng mắc. Đặc biệt, khi phân cấp mạnh, cơ sở lại thiếu nhân lực chuyên trách có trình độ sâu về công nghệ thông tin, chuyển đổi số, quản lý đất đai, xây dựng, nông nghiệp hay kế toán… Điều này dẫn đến tình trạng cán bộ lúng túng, khó khăn trong việc tiếp cận giải quyết các hồ sơ phức tạp thuộc thẩm quyền mới”.

Sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn sâu này diễn ra trong bối cảnh các Sở, ban, ngành thành phố đang đối mặt với áp lực tinh giản và khối lượng công việc tăng cao khiến việc biệt phái hay tăng cường cán bộ chuyên môn từ thành phố về hỗ trợ lâu dài cho các xã, phường gặp rất nhiều hạn chế.

Đơn cử, lĩnh vực tài chính, “việc hợp nhất hệ thống tài chính - ngân sách đặt ra khối lượng công việc cực kỳ lớn trong thời gian ngắn. Trong khi đó, năng lực của đội ngũ cán bộ tài chính - kế hoạch cấp xã lại chưa đồng đều. Nhiều cán bộ mới tiếp cận nhiệm vụ quản lý ngân sách theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp nên còn rất lúng túng, tâm lý e ngại sai phạm dẫn đến việc phụ thuộc, trông chờ nhiều vào sự hướng dẫn cầm tay chỉ việc của cấp trên” , bà Trần Thị Thanh Tâm, Giám đốc Sở Tài chính Đà Nẵng cho biết.

Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành thực chất, hiệu quả, tinh gọn nhưng phải đi đôi với mạnh mẽ và sâu sát dân, việc giải quyết triệt để nút thắt "quyền lực đi đôi với nguồn lực" là yêu cầu cấp bách. Từ góc độ địa phương chịu áp lực trực tiếp, các địa phương đề nghị thành phố cần sớm nghiên cứu điều chỉnh cơ chế phân cấp nguồn thu theo hướng "nhiệm vụ đi đôi với nguồn lực", tăng tỷ lệ điều tiết ngân sách cho các phường, xã có khối lượng công việc lớn, đặc thù; đồng thời tăng cường tổ chức tập huấn chuyên sâu, thực chất theo phương thức mới gắn với tình huống thực tế ở các lĩnh vực "cam go" như, đất đai, đầu tư công, chuyển đổi số.

Nâng cao hiệu quả quản trị chính quyền ở cơ sở

Ông Hồ Kỳ Minh, Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Đà Nẵng cho biết, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Ban Thường vụ Thành ủy và UBND thành phố đã lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt việc đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền cho cấp xã, phường nhằm bảo đảm nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền”. Cụ thể, về công tác cán bộ, Ban Thường vụ Đảng ủy xã, phường được tăng cường phân cấp trong quản lý cán bộ, công chức cấp xã; trực tiếp quản lý chức danh Phó Chủ tịch UBND cấp xã và chủ động trong tuyển dụng, điều động, thực hiện chế độ chính sách. Về tài chính và quản lý nhà nước, HĐND thành phố đã ban hành nghị quyết về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách thành phố và ngân sách cấp xã. UBND và Chủ tịch UBND thành phố đã ban hành 14 quyết định phân cấp và 56 quyết định ủy quyền trên nhiều lĩnh vực, tạo cơ sở pháp lý cho cấp xã chủ động thực hiện nhiệm vụ.

Theo các nghị định phân cấp thẩm quyền, chính quyền cấp xã được phân cấp khoảng 100 nhiệm vụ và tiếp nhận chuyển giao hơn 800 nhiệm vụ được phân định lại thẩm quyền (sau khi kết thúc hoạt động của cấp quận, huyện).

Theo lãnh đạo thành phố Đà Nẵng, dù đạt được những kết quả bước đầu quan trọng, việc thực hiện phân cấp, ủy quyền tại cấp xã, phường vẫn đối mặt nhiều áp lực lớn như, quá tải khối lượng công việc và thiếu hụt nhân sự đạt chuẩn; thiếu sự đồng bộ, hướng dẫn từ các Bộ, ngành; chồng chéo và chưa rõ thẩm quyền…Cấp xã, phường phải tiếp nhận khối lượng thủ tục hành chính lớn với thời gian xử lý ngắn. Trong khi đó, bộ máy và nhân lực tại đây vừa phải hoàn thiện sau khi chuyển đổi mô hình 2 cấp, dẫn đến việc cần thêm thời gian để bố trí, rà soát nhân sự đảm bảo đủ tiêu chuẩn, yêu cầu. Một số Bộ chuyên ngành đến nay vẫn chưa bàn giao đầy đủ cơ sở dữ liệu về các đối tượng quản lý. Việc thiếu tập huấn nghiệp vụ, thiếu văn bản hướng dẫn cụ thể về chứng chỉ chuyên môn yêu cầu đối với công chức xử lý hồ sơ cũng như danh mục thiết bị, máy móc cần thiết để mua sắm đang khiến cơ sở gặp nhiều trở ngại.

Tại nhiều lĩnh vực như, Nội vụ, Khoa học và Công nghệ, địa phương vẫn gặp vướng mắc do chưa có sự phân định rạch ròi giữa thẩm quyền chung và thẩm quyền riêng trong công tác cán bộ hoặc chưa có cơ chế đồng bộ giao quyền cho cấp xã kiểm tra phương tiện đo lường tại các chợ, điểm bán lẻ…

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, UBND thành phố Đà Nẵng kiến nghị các cơ quan Trung ương khi phân cấp, chuyển giao nhiệm vụ phải bố trí kinh phí và điều chuyển biên chế, con người tương ứng để địa phương đảm bảo tổ chức thực hiện. Thành phố kiến nghị các Bộ, ngành Trung ương đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện, ban hành các văn bản hướng dẫn; tổ chức đào tạo nghiệp vụ và đặc biệt là xây dựng, cập nhật hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung, bảo đảm sự kết nối, chia sẻ dữ liệu thông suốt giữa các ngành và các cấp chính quyền. Bên cạnh đó tiếp tục rà soát, điều chỉnh thẩm quyền giữa các cấp chính quyền địa phương. Cụ thể, cần làm rõ thẩm quyền của UBND xã, phường trong công tác quản lý cán bộ; phân định rõ thẩm quyền liên quan đến các nhiệm vụ về việc làm và nghiên cứu phân định thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành về an toàn vệ sinh lao động đối với doanh nghiệp đóng trên địa bàn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong các phát biểu chỉ đạo về mô hình chính quyền địa phương 2 cấp luôn nhấn mạnh: Xây dựng cấp xã mạnh về năng lực ra quyết định, mạnh về huy động nguồn lực, mạnh về giám sát và phản hồi. Cấp xã phải được phân quyền rõ ràng, gắn với nguồn lực và trách nhiệm cụ thể, để có thể chủ động giải quyết các vấn đề phát sinh, từ hạ tầng, dịch vụ xã hội đến quản lý kinh tế - xã hội. Quyền hạn gắn liền trách nhiệm sẽ tạo ra hiệu quả thực chất, tránh chồng chéo và trì trệ trong quản lý. Việc tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện tính khả thi của các nhiệm vụ phân cấp, ủy quyền sẽ là cơ sở quan trọng để thành phố Đà Nẵng tối ưu hóa bộ máy cơ sở, hướng tới một nền hành chính phục vụ hiện đại, hiệu lực và hiệu quả.