Gỡ rào cản hướng tới xuất khẩu sầu riêng bền vững

'Ngành sầu riêng xuất khẩu của Việt Nam đang đối mặt với thử thách lớn trước sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt là Thái Lan. Trong bối cảnh diện tích canh tác sầu riêng ở Cần Thơ nói riêng và cả nước nói chung liên tục tăng trưởng mỗi năm; đồng thời, các nước đối thủ đồng loạt mở rộng quy mô, việc nâng cao chất lượng nông sản đã trở thành điều kiện tiên quyết để sầu riêng Việt Nam giữ vững thị phần tại các thị trường lớn", đó là nhận định của GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ tại hội thảo "Nâng tầm giá trị - Kết nối tiêu thụ" (trong khuôn khổ Ngày hội sầu riêng Trường Thành) diễn ra ngày 6/6.

Theo GS.TS Trần Văn Hâu, một trong những rào cản kỹ thuật lớn nhất ảnh hưởng đến uy tín sầu riêng Việt Nam hiện nay là tình trạng nhiễm dư lượng kim loại nặng cadmium. Dù vấn đề cảnh báo dư lượng cadmium đã bước sang năm thứ ba nhưng nhận thức của đa số bà con vẫn còn khá mơ hồ. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ tập quán lạm dụng phân lân đơn có tính chua để kích thích ra hoa, kết hợp với đặc tính đất trũng phèn có độ pH thấp (từ 5.0 đến 5.5) tại Đồng bằng sông Cửu Long, khiến cây dễ dàng hấp thụ độc chất vào quả.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, GS.TS Trần Văn Hâu đề xuất, ngành nông nghiệp cần triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật dài hạn. Trước hết, nhà vườn cần cải tạo môi trường đất bằng cách bón vôi, bổ sung phân hữu cơ và ứng dụng các công nghệ tiên tiến như than sinh học (biochar) nhằm nâng độ pH lên trên 6.5, từ đó, cố định hiệu quả kim loại nặng và hạn chế sự hấp thu cadmium.

Song song đó, bà con nông dân cần chấm dứt việc lạm dụng phân lân và kali liều cao trong xử lý ra hoa; đồng thời, các địa phương cần phát huy tối đa lợi thế chủ động nguồn nước quanh năm của miền Tây để đẩy mạnh sản xuất nghịch vụ. Giải pháp rải vụ này giúp sầu riêng Việt Nam đạt giá trị cao và tránh được tình trạng dội chợ vào chính vụ khoảng tháng 6, thời điểm mà các nước đối thủ vốn thiếu nước phải đồng loạt thu hoạch thuận thiên.

Tại xã Trường Thành (thành phố Cần Thơ) – địa phương có tổng diện tích sầu riêng đạt khoảng 2.300 ha, công tác chuẩn hóa quy trình xuất khẩu đang được triển khai quyết liệt. Bà Trần Thị Thiên Thư, Bí thư Đảng ủy xã Trường Thành cho biết, trước sự biến động tất yếu của thị trường, địa phương đang tập trung đẩy mạnh liên kết sản xuất và pháp lý hóa đầu ra.

Cùng với đó, xã Trường Thành tích cực khuyến khích nông dân hợp tác chặt chẽ, hướng tới ký kết hợp đồng tiêu thụ có cơ sở pháp lý với doanh nghiệp; đồng thời, hướng dẫn bà con đăng ký mã số vùng trồng và ghi chép nhật ký sản xuất nghiêm ngặt để đảm bảo tính minh bạch. Bên cạnh việc bán trái tươi truyền thống, xã định hướng gắn kết nhà vườn với các đơn vị lữ hành để phát triển mô hình du lịch sinh thái miệt vườn, tạo thêm nguồn thu nhập bền vững.

Đặc biệt, tư duy ứng dụng công nghệ của nông dân địa phương đã có sự chuyển biến mạnh mẽ nhằm tiết giảm chi phí và nhân công. Đến nay, hệ thống tưới tự động đã phủ sóng từ 70% đến 80% diện tích sầu riêng. Ở khâu phun thuốc bảo vệ thực vật, công nghệ ngày càng khẳng định vai trò chủ đạo khi có đến 50% diện tích áp dụng thiết bị bay không người lái (drone) và khoảng 40% đến 50% sử dụng hệ thống béc phun cố định, giúp giảm tỷ lệ phun tay thủ công truyền thống xuống dưới 20%.

Sự đồng hành giữa doanh nghiệp và hợp tác xã là mắt xích quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu xuất khẩu và đảm bảo ổn định đầu ra cho nông sản. Ông Nguyễn Minh Dũng, Giám đốc Hợp tác xã Tân Thuận Nhất (xã Trường Thành) chia sẻ, với 39,5 ha diện tích canh tác và sản lượng bình quân đạt 700 tấn, hợp tác xã đang phấn đấu nâng tổng sản lượng vụ sau lên mức 800 đến 900 tấn khi các diện tích cây mới bước vào giai đoạn cho trái.

Để tiếp cận các thị trường khó tính, ông Dũng cho biết, hợp tác xã đang tích cực vận động thành viên chuyển dịch quy trình canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP và hướng tới sản xuất nông sản sạch, hữu cơ.

Đánh giá về tình hình thị trường năm nay, ông Dũng nhìn nhận giá sầu riêng Ri6 có sự biến động lớn khi đạt đỉnh 80.000 đồng/kg vào đầu vụ nhưng chạm đáy ở mức 25.000 đồng/kg vào cuối vụ. Dù biên độ lợi nhuận không cao như các năm trước do chi phí đầu tư lớn, các nhà vườn canh tác theo hướng hữu cơ vẫn đảm bảo mức lợi nhuận từ 10.000 đến 15.000 đồng/kg sau khi trừ chi phí.

Trong khi đó, giống sầu riêng Monthong vẫn duy trì mức giá ổn định hơn, dao động từ 40.000 đến 50.000 đồng/kg. Nhờ sự hỗ trợ kịp thời từ Sở Công Thương và chính quyền địa phương, hợp tác xã đã ký kết hợp tác thu mua toàn diện với Công ty Chánh Thu cùng nhiều doanh nghiệp khác, giải quyết triệt để bài toán tồn đọng nông sản.

Về phía doanh nghiệp bao tiêu, bà Võ Nguyễn Phúc Hạnh, đại diện Công ty Cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu cho biết, sản lượng thu mua dự kiến của công ty trong mùa vụ 2026 trên địa bàn thành phố Cần Thơ đạt khoảng 4.000 tấn.

Nhằm khơi thông rào cản tại các thị trường khó tính, Công ty Chánh Thu đặc biệt chú trọng phối hợp với địa phương để hỗ trợ nhà vườn thiết lập hồ sơ, trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật canh tác, quản lý dịch hại và lấy mẫu kiểm nghiệm sản phẩm nghiêm ngặt trước mỗi mùa thu hoạch.

Nhìn chung, việc nâng cao năng suất và chất lượng sầu riêng là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự thay đổi tư duy từ gốc rễ của người nông dân. Do đó, các cơ quan quản lý nhà nước và chuyên gia cần tiếp tục xây dựng chiến lược tập huấn, chuyển giao kỹ thuật bài bản nhằm giúp người dân hiểu rõ nguy cơ, làm chủ công nghệ điều khiển ra hoa và quy trình quản lý đất. Chỉ khi có sự đồng hành và thay đổi đồng bộ này, sầu riêng Việt Nam mới có thể tự tin khẳng định vị thế vững chắc và phát triển bền vững trên trường quốc tế./.