Gỡ “rào cản” pháp lý cho doanh nghiệp trên môi trường số​

Thực tế này đòi hỏi doanh nghiệp, hộ kinh doanh chủ động đưa việc tuân thủ pháp luật và quản trị rủi ro vào ngay trong quá trình kinh doanh, thay vì chỉ xử lý khi vi phạm hoặc tranh chấp đã phát sinh.

* Xây dựng cơ chế quản trị rủi ro pháp lý

Sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử đang làm thay đổi căn bản cách doanh nghiệp, hộ kinh doanh tiếp cận thị trường. Nhưng chính khả năng mở rộng nhanh đó cũng tạo ra những yêu cầu mới về quản trị. Một giao dịch trên môi trường số không còn đơn thuần là quan hệ giữa người bán và người mua mà có thể đồng thời có sự tham gia của nền tảng thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển, tổ chức thanh toán, người quảng bá sản phẩm và nhiều dịch vụ trung gian khác. Mỗi khâu đều có thể làm phát sinh quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý riêng.

Phân tích từ góc độ quản lý thương mại điện tử, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương Hoàng Ninh cho rằng, chuyển đổi số đối với doanh nghiệp nhỏ hoặc hộ kinh doanh nhiều khi bắt đầu từ những hoạt động hết sức gần gũi: mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử, sử dụng mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm, phát trực tiếp bán hàng hoặc đưa sản phẩm của cơ sở sản xuất địa phương lên môi trường mạng.

Theo ông Hoàng Ninh, ở một cửa hàng, nếu nhân viên tư vấn sai thì có thể chỉ vài khách hàng nghe được; trên mạng, một thông tin sai có thể đến với hàng nghìn người trong thời gian rất ngắn. Một sản phẩm có vấn đề có thể được bán đi nhiều tỉnh, thành phố trước khi người bán kịp phát hiện. Một câu nói quá trong livestream có thể được ghi lại, chia sẻ và sử dụng khi xảy ra khiếu nại. Điểm đáng chú ý là quy mô kinh doanh có thể tăng rất nhanh, trong khi phương thức quản lý của doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh đôi khi vẫn giữ nguyên như lúc chỉ vận hành một cửa hàng nhỏ.

Vì vậy, vấn đề không đơn thuần là phải ghi nhớ bao nhiêu điều luật mà quan trọng hơn là khi phương thức bán hàng thay đổi thì phương thức quản trị cũng phải thay đổi để kiểm soát rủi ro.

Ông Hoàng Ninh nhấn mạnh: “Bán hàng trên mạng trước hết vẫn là bán hàng. Công nghệ thay đổi cách chúng ta tìm khách hàng, quảng cáo, đặt hàng, thanh toán và giao nhận, nhưng không làm thay đổi trách nhiệm của người bán đối với hàng hóa, thông tin mình cung cấp và quyền lợi của người mua”.

Theo ông Hoàng Ninh, doanh nghiệp có thể bắt đầu quản trị rủi ro từ chính quy trình bán hàng hằng ngày: “Kiểm tra hàng hóa trước khi đưa lên mạng, kiểm soát thông tin trước khi đưa đến khách hàng, quản lý rõ tài khoản và dòng tiền, giữ được dữ liệu cần thiết của giao dịch và xác định trước ai có quyền xử lý khi có vấn đề”. Khi các yêu cầu này trở thành một phần bình thường của hoạt động hằng ngày, tuân thủ pháp luật sẽ trở thành một phần của quản trị kinh doanh, giúp doanh nghiệp bảo vệ khách hàng, giảm rủi ro và bảo vệ chính hoạt động của mình trên môi trường số.

Theo Tiến sĩ Lê Thị Hoàng Thanh, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp, theo kế hoạch triển khai chương trình của Bộ Tư pháp, Cục Pháp luật dân sự - kinh tế giữ vai trò nòng cốt trong tham mưu, rà soát, hoàn thiện thể chế và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ hỗ trợ pháp lý. Các hội nghị đối thoại, lấy ý kiến doanh nghiệp đối với những dự thảo chính sách, văn bản quy phạm pháp luật tác động trực tiếp tới hoạt động thương mại điện tử được tổ chức nhằm hỗ trợ pháp lý phản ứng nhanh, cập nhật, hướng dẫn và giải đáp những quy định mới cho doanh nghiệp.

Mục tiêu là nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật, giúp cộng đồng doanh nghiệp, hộ kinh doanh nhận diện, kiểm soát và xử lý hiệu quả các rủi ro pháp lý trong hoạt động thương mại điện tử.

Bà Lê Thị Hoàng Thanh cho rằng, việc hỗ trợ cần hướng tới những vấn đề thực chất doanh nghiệp đang gặp phải, trong đó tập trung “chia sẻ các giải pháp xây dựng cơ chế quản trị rủi ro pháp lý trong hoạt động thương mại điện tử, góp phần giảm thiểu chi phí tuân thủ, hạn chế vi phạm, nâng cao hiệu quả quản trị nội bộ và tăng cường khả năng thích ứng của doanh nghiệp, hộ kinh doanh trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường pháp lý và công nghệ”.

Đồng thời, những khó khăn, bất cập từ thực tiễn cần được tổng hợp để đề xuất với cơ quan quản lý nhà nước, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao chất lượng hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp.

* Xây dựng văn hóa tuân thủ trên môi trường số

Theo các chuyên gia, thương mại điện tử đang tạo ra không gian thị trường rộng lớn, xóa bỏ nhiều giới hạn địa lý và giảm chi phí tiếp cận khách hàng. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, thương mại điện tử đang từng bước trở thành một phương thức tổ chức và vận hành hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, một trong những khó khăn lớn hiện nay không hẳn là thiếu quy định pháp luật mà là cùng một hoạt động kinh doanh phải chịu sự điều chỉnh của nhiều nhóm quy định khác nhau. Một người bán hàng trực tuyến có thể phải quan tâm đồng thời tới điều kiện kinh doanh, nguồn gốc hàng hóa, thông tin sản phẩm, giá bán, quảng cáo, khuyến mại, hợp đồng điện tử, hóa đơn, thuế, bảo vệ người tiêu dùng, dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ. Với thực phẩm, mỹ phẩm, dược phẩm hoặc hàng hóa kinh doanh có điều kiện, còn phải tuân thủ thêm các quy định chuyên ngành.

Tiến sĩ Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp nhận định, doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh thường không có bộ phận pháp chế chuyên trách. Chủ thể kinh doanh có thể rất am hiểu sản phẩm, thị trường và khách hàng nhưng khó có khả năng tự rà soát toàn bộ nghĩa vụ pháp lý. Khoảng cách giữa “pháp luật quy định” và “người kinh doanh có khả năng thực hiện” vì thế vẫn còn lớn; nếu không được thu hẹp, vi phạm có thể xuất phát từ thiếu hiểu biết hoặc thiếu thông tin chứ không chỉ từ hành vi cố ý.

Tiến sĩ Trần Minh Sơn cho rằng, không thể coi thương mại điện tử đơn thuần là câu chuyện ứng dụng công nghệ để bán hàng. “Thương mại điện tử về bản chất là một phương thức kinh doanh mới, đòi hỏi một năng lực tuân thủ pháp luật mới. Nếu doanh nghiệp chỉ nhanh chóng mở gian hàng, chạy quảng cáo, livestream và mở rộng doanh số mà không xây dựng nền tảng pháp lý tương ứng, tốc độ tăng trưởng càng cao thì rủi ro pháp lý càng lớn”.

Điểm nghẽn vì thế không chỉ nằm ở hệ thống quy định mà còn ở năng lực tuân thủ của chủ thể kinh doanh. Thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn tiếp cận pháp luật theo cách bị động: có vấn đề mới tìm tư vấn, bị phản ánh mới rà soát quy định, khi cơ quan quản lý kiểm tra mới hoàn thiện hồ sơ. Đây là phương thức quản trị rủi ro có chi phí cao.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp không chỉ cần được cung cấp văn bản pháp luật mà cần câu trả lời cụ thể cho từng tình huống kinh doanh: mở gian hàng trực tuyến cần thủ tục gì, bán hàng phải cung cấp những thông tin nào, sử dụng hình ảnh ra sao, xử lý yêu cầu đổi trả thế nào, nghĩa vụ thuế được thực hiện như thế nào, cách xây dựng chính sách bảo vệ dữ liệu khách hàng hoặc kiểm soát nội dung quảng cáo. Hoạt động hỗ trợ vì vậy cần chuyển từ “phổ biến chung” sang “hỗ trợ theo nhu cầu”; xây dựng công cụ pháp lý phù hợp từng nhóm doanh nghiệp, từng ngành nghề, mô hình kinh doanh; phát triển cẩm nang điện tử, hệ thống hỏi - đáp, công cụ tra cứu, mẫu hợp đồng, chính sách đổi trả, bảo vệ dữ liệu và thư viện các tình huống pháp lý thường gặp. Mục tiêu không phải cung cấp càng nhiều thông tin càng tốt mà là đưa đúng thông tin đến đúng chủ thể, đúng thời điểm và đúng vấn đề họ đang cần.

Cùng với đó, cần tăng cường đối thoại giữa cơ quan quản lý với cộng đồng doanh nghiệp, coi những khó khăn phát sinh trong thực tiễn là nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật. Những vấn đề xuất hiện nhiều lần cần được tổng hợp để có hướng dẫn chung hoặc xem xét sửa đổi quy định; qua đó biến khó khăn cụ thể của doanh nghiệp thành dữ liệu phục vụ hoàn thiện chính sách. Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng văn hóa tuân thủ trên môi trường số. Khi việc kiểm tra nguồn gốc hàng hóa, quyền sử dụng hình ảnh, bảo vệ dữ liệu khách hàng, thực hiện nghĩa vụ thuế, công khai chính sách bán hàng và giải quyết khiếu nại trở thành một phần của quy trình kinh doanh, doanh nghiệp sẽ dần nhìn nhận pháp luật không phải như một “rào cản” mà là công cụ bảo vệ thị trường, thương hiệu và chính mình./.