Thi hành pháp luật – thước đo cuối cùng của thể chế​

Ngày 30/4/2025, thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Một trong những vấn đề có ý nghĩa cốt lõi được đặt ra là phải nhìn nhận đầy đủ mối quan hệ giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật. Một hệ thống pháp luật dù được thiết kế tốt đến đâu cũng khó tạo ra giá trị phát triển nếu không được thực thi nghiêm túc, thống nhất và hiệu quả trong đời sống.

* Đột phá trong thực thi thể chế

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Tiên, Trưởng khoa Kinh tế, Học viện Hành chính và Quản trị công, điều quan trọng nhất cần nhấn mạnh là thể chế không chỉ là công cụ quản lý, mà trước hết là công cụ kiến tạo phát triển. Các lý thuyết thể chế hiện đại của Douglass North, Daron Acemoglu, Dani Rodrik, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế và Ngân hàng Thế giới đều cho thấy, vốn, đất đai, lao động, khoa học - công nghệ hay dữ liệu mới chỉ là tiềm năng phát triển; còn thể chế mới quyết định khả năng huy động, phân bổ, kết nối và chuyển hóa các nguồn lực đó thành năng lực phát triển thực tế.

Vì vậy, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Tiên, chất lượng của thể chế không được đo bằng số lượng luật hay chính sách được ban hành, mà bằng khả năng tạo lập môi trường phát triển, giải phóng các nguồn lực và kiến tạo những động lực tăng trưởng mới.

Quan trọng không kém là đột phá trong thực thi thể chế. Trọng tâm là tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và nguồn lực; tăng cường kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình; đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số, quản trị dựa trên dữ liệu, xây dựng nền hành chính kiến tạo phát triển và phục vụ, đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực, chuyên nghiệp, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Khi thiết kế và thực thi thể chế cùng được đổi mới, người dân sẽ được tiếp cận dịch vụ công minh bạch, thuận lợi và chất lượng hơn; doanh nghiệp có môi trường đầu tư ổn định, chi phí tuân thủ thấp hơn, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo đảm tốt hơn, từ đó yên tâm đầu tư dài hạn và đổi mới sáng tạo.

Ở tầm quốc gia, thể chế hiện đại cùng với phương thức tổ chức, quản trị và vận hành hiệu quả sẽ nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, thúc đẩy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế chia sẻ, kinh tế tuần hoàn và các động lực tăng trưởng mới; đồng thời nâng cao năng lực quản trị, sức chống chịu và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn và bền vững.

Phân tích từ góc độ kinh tế học, Giám đốc Chương trình Kinh tế đầu tư, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội Lê Khánh Cường cho rằng, luôn tồn tại khoảng cách giữa “luật trên giấy” và “luật trong đời sống”. “Một đạo luật soạn thảo chặt chẽ nhưng không được thực thi nghiêm túc thì giá trị thực tế gần như bằng không. Người dân, doanh nghiệp không cảm nhận thể chế qua văn bản, mà qua trải nghiệm cụ thể: thời gian giải quyết thủ tục, chi phí tuân thủ, khả năng thực thi hợp đồng, mức độ được bảo vệ quyền lợi.

Pháp luật về bản chất là hạ tầng mềm của nền kinh tế, tồn tại để giảm chi phí giao dịch và tạo tính dự đoán được cho các quyết định đầu tư. Nếu khâu ban hành tốt nhưng thi hành yếu, chi phí bất định sẽ bị đẩy sang toàn xã hội”, ông Lê Khánh Cường phân tích.

Theo ông Cường, các chỉ số đánh giá thể chế phổ biến trên thế giới không đo số lượng văn bản, mà đo mức độ pháp luật được tuân thủ, hợp đồng được thực thi, tranh chấp được giải quyết công bằng. Nghị quyết số 66-NQ/TW, khi gắn xây dựng với thi hành pháp luật trong cùng một chỉnh thể, chính là đưa tư duy đánh giá thể chế của Việt Nam tiệm cận chuẩn mực đó.

Để các tiêu chí này có thể vận hành thực chất, ông Lê Khánh Cường cho rằng cần hai công cụ: một cơ sở dữ liệu quốc gia được cập nhật thường xuyên về khiếu nại, tranh chấp, vướng mắc pháp lý theo từng lĩnh vực, địa phương; và một cơ chế phản hồi hai chiều, đưa kết quả đo lường trở lại thành căn cứ sửa đổi kịp thời những quy định đang phát sinh vướng mắc. “Đánh giá thi hành pháp luật không nên là hoạt động tổng kết sau cùng, mà phải là mắt xích thường xuyên trong chu trình hoàn thiện pháp luật”, ông Lê Khánh Cường nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm này, giảng viên Trường Đại học Kinh tế Nguyễn Mạnh Hải cho rằng, mục tiêu tối thượng của pháp luật là phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp - những mục tiêu hoàn toàn có thể đo đếm được. “Nếu chỉ đánh giá ‘đã ban hành đủ văn bản theo kế hoạch’ mà không hỏi tiếp ‘văn bản đó có giải quyết được vấn đề thực tiễn hay không’, chúng ta dễ rơi vào tình trạng mà chính Nghị quyết số 66-NQ/TW đã chỉ rõ: thi hành chưa đồng bộ, cơ chế phản ứng chính sách còn chậm. Đây là lý do thi hành pháp luật phải là thước đo cuối cùng”, ông Nguyễn Mạnh Hải cho biết.

Theo ông Nguyễn Mạnh Hải, cơ chế đánh giá hiện nay còn thiên về đo “đầu vào - đầu ra hành chính”: số văn bản ban hành, tỷ lệ hoàn thành kế hoạch. Cách đo này dễ tạo động cơ chạy theo số lượng và tiến độ hình thức. Do đó, cần chuyển sang đo “kết quả - tác động” theo bốn nhóm tiêu chí.

Thứ nhất, mức độ tuân thủ, thông qua tỷ lệ đối tượng thực hiện đúng quy định, tỷ lệ vi phạm được xử lý so với thực tế phát sinh. Thứ hai, chi phí thực thi, trong đó cần đưa đánh giá tác động hậu kiểm thành bắt buộc, khảo sát định kỳ chi phí tuân thủ thực tế của doanh nghiệp, người dân.

Thứ ba, tính thống nhất trong áp dụng, theo dõi số văn bản hướng dẫn ban hành chậm, chồng chéo, số vụ khiếu kiện phát sinh từ cách hiểu pháp luật khác nhau giữa các địa phương. Thứ tư, và quan trọng nhất, là trách nhiệm giải trình; hiệu quả thi hành trong lĩnh vực phụ trách cần trở thành căn cứ đánh giá người đứng đầu, thay vì để trách nhiệm bị phân tán. Từ yêu cầu đo lường hiệu quả thực thi, vấn đề tiếp theo là tiếp tục nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật ngay từ đầu.

*“Hạ tầng mềm” của phát triển

Theo các chuyên gia, để thể chế thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững, cần đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật theo hướng lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, coi thể chế không chỉ là công cụ quản lý mà phải là “hạ tầng mềm” của phát triển.

Pháp luật cần chuyển từ tư duy “quản lý những gì người dân, doanh nghiệp được làm” sang tạo không gian cho những gì pháp luật không cấm; đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo, chấp nhận các mô hình kinh doanh và công nghệ mới, nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương và an toàn của thị trường.

Ông Trần Đức Long, chuyên viên cao cấp Ban Nghiên cứu xây dựng và phổ biến pháp luật, Hội Luật gia Việt Nam cho rằng, nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, bảo đảm tính ổn định, minh bạch và khả năng dự báo cao là rất quan trọng. Đồng thời, cần siết chặt kỷ luật trong công tác xây dựng pháp luật, đặc biệt là khâu đánh giá tác động chính sách; hạn chế tối đa việc ban hành quy định mang tính khung, thiếu khả thi hoặc phải phụ thuộc quá nhiều vào văn bản hướng dẫn.

Phân tích sự chuyển đổi trong tư duy pháp luật đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh cho biết, nếu như trước đây hoạt động kinh tế chủ yếu giới hạn trong khu vực Nhà nước, doanh nghiệp Nhà nước, thì bước vào thời kỳ đổi mới, pháp luật đã thực sự trở thành công cụ “cởi trói”, tạo lập hành lang pháp lý để các thành phần kinh tế khác tham gia đầu tư, sản xuất, kinh doanh.

Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ chế vận hành nền kinh tế mà còn là bước chuyển căn bản về tư duy quản lý nhà nước bằng pháp luật. “Bước vào giai đoạn phát triển mới, tư duy ‘pháp luật kiến tạo phát triển’ được đặt ra như một yêu cầu tất yếu. Pháp luật không chỉ giữ vai trò kiểm soát, mà còn phải mở không gian cho cái mới”, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh phân tích.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh, một điểm đáng chú ý là Quốc hội đã cho phép thực hiện các cơ chế thí điểm, cơ chế đặc thù, trao quyền chủ động nhất định cho Chính phủ ban hành các nghị quyết quy phạm nhằm xử lý kịp thời những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Trong một số trường hợp, các nghị quyết này có thể có những nội dung khác với quy định hiện hành của luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc pháp lệnh.

Cùng với đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, các chuyên gia cho rằng cần tạo đột phá mạnh mẽ hơn trong tổ chức thi hành. Phân cấp, phân quyền phải thực chất, gắn với phân bổ nguồn lực, xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, phải thiết lập cơ chế theo dõi, đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật một cách thực chất, gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả tổ chức thực hiện và xử lý nghiêm tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.

Điều quan trọng là chuyển việc đánh giá thi hành pháp luật từ chỗ chủ yếu xem xét “đã làm gì” sang trả lời được câu hỏi “kết quả mang lại là gì”. Một quy định chỉ thực sự có giá trị khi đi vào đời sống, làm giảm chi phí xã hội, tháo gỡ vướng mắc, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời tạo ra môi trường ổn định và có khả năng dự báo cho các chủ thể kinh tế. Bởi vậy, để thể chế thực sự thúc đẩy tăng trưởng thì pháp luật phải rõ ràng, minh bạch hơn.

Cũng từ đó, hiệu quả thi hành pháp luật trở thành phép thử thực chất nhất đối với chất lượng của thể chế - thước đo cuối cùng để đánh giá một chủ trương, chính sách có thực sự đi vào cuộc sống hay không./.