Gỡ rào cản thể chế, tạo động lực để hộ kinh doanh vươn mình

Theo các chuyên gia kinh tế, với hơn 5 triệu cơ sở đang hoạt động, khu vực hộ kinh doanh cá thể từ lâu được ví như những "mao mạch" đưa dòng máu lưu thông đến tận cùng ngõ ngách của nền kinh tế.

Dù tạo ra hàng chục triệu sinh kế, khu vực này vẫn chủ yếu ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu tính liên kết và "ngần ngại" lớn lên. Nhìn nhận từ thực tiễn trong nhiều năm qua, rào cản khiến khối kinh tế này khó vươn lên không nằm ở sự thiếu thốn về vốn hay thị trường, mà phần lớn xuất phát từ gánh nặng chi phí tuân thủ và sự phức tạp của các thủ tục hành chính.

Năm 2026, với hàng loạt quyết sách mang tính đột phá từ Quốc hội và Chính phủ, một hệ sinh thái chính sách mới đang được định hình. Việc cởi trói thể chế lúc này không chỉ đơn thuần là các gói cắt giảm thuế phí, mà sâu xa hơn là sự thay đổi căn bản về phương thức quản lý, kiến tạo không gian minh bạch để hộ kinh doanh tự tin vươn mình.

Trong lĩnh vực thuế, phương pháp khoán thuế được xem là chiếc "vòng kim cô" trong quản lý hộ kinh doanh. Dù có ưu điểm là đơn giản, nhưng thuế khoán lại thiếu tính minh bạch, dễ nảy sinh tâm lý mặc cả, thỏa thuận giữa người nộp thuế và cán bộ thực thi. Sự thiếu rõ ràng về doanh thu thực tế vô hình trung làm mất đi động lực mở rộng quy mô của những hộ làm ăn chân chính.

Tuy nhiên, nút thắt này sẽ chính thức được tháo gỡ. Theo hướng dẫn tại Nghị định 20/2026/NĐ-CP và các văn bản liên quan, từ ngày 1/1/2026, Việt Nam chính thức bãi bỏ phương pháp khoán thuế đối với hộ, cá nhân kinh doanh, chuyển sang cơ chế tự xác định doanh thu, tự khai và tự nộp. Đi kèm với đó là việc bãi bỏ hoàn toàn lệ phí môn bài.

Chia sẻ thực tế từ cơ sở, ông Lê Huy Trung, Giám đốc Công ty TNHH Nông sản Xanh (một đơn vị vừa chuyển đổi từ mô hình hộ kinh doanh chế biến nông sản tại Hải Phòng), bày tỏ, Nhà nước nâng ngưỡng miễn thuế lên 1 tỷ đồng giúp những cơ sở sơ chế nông sản quy mô gia đình như Công ty Nông sản Xanh giữ lại được nguồn vốn quý giá để tái đầu tư máy móc. Tuy nhiên, khi chuyển sang cơ chế tự kê khai, những người xuất thân từ nông dân thực sự lúng túng.

"Chúng tôi giỏi làm nghề nhưng lại yếu về sổ sách, rất e ngại việc áp dụng hóa đơn điện tử sẽ làm phát sinh chi phí thuê kế toán, hoặc sơ suất dẫn đến bị phạt", ông Trung nói.

Sự bối rối của người dân là điều dễ hiểu khi phải từ bỏ một thói quen đã kéo dài hàng chục năm. Ghi nhận kết quả từ các khảo sát của Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, phần lớn hộ kinh doanh có mong muốn tuân thủ pháp luật để yên tâm buôn bán, họ sợ bị phạt hơn là chủ đích trốn thuế.

Điểm nghẽn lớn nhất là sự thiếu hụt kỹ năng công nghệ ở nhóm người lớn tuổi và tâm lý loay hoay không biết bắt đầu từ đâu. Cùng với đó, mã định danh duy nhất (sử dụng mã căn cước công dân của chủ hộ) sẽ được dùng để quản lý toàn bộ các điểm kinh doanh và kênh bán hàng trực tuyến.

Việc áp dụng cơ chế sàn thương mại điện tử trực tiếp khấu trừ và nộp thuế thay cho hộ kinh doanh cũng là một bước tiến lớn giúp giảm thiểu thời gian kê khai lắt nhắt.

Góp ý hoàn thiện khâu thực thi, bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA), kiến nghị, hộ kinh doanh cần một khoảng thời gian để làm quen với các quy định mới.

Cơ quan quản lý nên áp dụng cơ chế miễn xử phạt các vi phạm về hóa đơn và khai thuế trong 2 năm đầu tiên chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai, chỉ truy thu đủ số thuế nếu có sai sót.

Bên cạnh đó, cần miễn trừ trách nhiệm xuất hóa đơn cho hộ kinh doanh đối với các giao dịch trên sàn thương mại điện tử, nền tảng số nếu chủ sàn đã thực hiện khấu trừ và nộp thuế thay.

Ngoài việc dỡ bỏ rào cản thủ tục, các chính sách vĩ mô giai đoạn tới đang hướng đến việc trực tiếp trợ lực tài chính, tạo đệm đỡ cho khu vực kinh tế tư nhân phục hồi. Quốc hội ban hành Nghị quyết số 43/2026/QH16 ngày 24/8 về giảm thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp đối với cá nhân và doanh nghiệp. 

Theo đó, Quốc hội quyết nghị giảm 30% số thuế thu nhập cá nhân phải nộp của kỳ tính thuế năm 2026 và năm 2027 đối với thu nhập từ kinh doanh của cá nhân cư trú có mức doanh thu hàng năm của năm 2026, năm 2027 không quá 10 tỷ đồng.

Đại diện từ Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) nhận định, cốt lõi của việc cởi trói thể chế không nằm ở mục tiêu tăng thu ngân sách trước mắt, mà là minh bạch hóa nền kinh tế và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.

Khi thiết kế mức hỗ trợ sâu hơn, tập trung giải quyết các điểm nghẽn về thuế, kế toán và đơn giản hóa thủ tục chuyển đổi mô hình, chính là đang dọn đường để hàng triệu hộ kinh doanh "bước ra" ánh sáng. Chỉ khi môi trường pháp lý đủ an toàn, dễ đoán định và chi phí tuân thủ ở mức thấp nhất, người dân mới mạnh dạn mở rộng đầu tư, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và tạo ra động lực tăng trưởng mới cho quốc gia

Chặng đường hiện thực hóa các chính sách từ văn bản luật đến thực tế sản xuất kinh doanh vẫn đòi hỏi sự nhẫn nại và tinh thần cầu thị từ phía các cơ quan thực thi. Một chính sách tốt chỉ phát huy giá trị khi nó bám sát hơi thở cuộc sống, thấu hiểu khó khăn của người thụ hưởng và được triển khai bằng một hệ sinh thái vận hành đồng bộ, minh bạch.

Bằng việc quyết liệt tháo gỡ những điểm nghẽn thể chế, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để tin tưởng khu vực hộ kinh doanh sẽ thực sự chuyển mình, đóng góp những động lực tăng trưởng mới, mạnh mẽ hơn cho bức tranh kinh tế quốc gia.