Hành trình khôi phục chuỗi tơ tằm, xây dựng thương hiệu Lụa Hoa Lư

Từ một làng nghề từng đứng trước nguy cơ mai một, làng nghề cổ Hạ Trạo nay là Tổ dân phố Hạ Trạo, phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình đang từng bước hồi sinh nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa bằng mô hình hợp tác xã gắn với du lịch trải nghiệm. Không chỉ tạo sinh kế bền vững cho người dân, hành trình khôi phục chuỗi tơ tằm còn góp phần xây dựng thương hiệu Lụa Hoa Lư, đưa giá trị văn hóa truyền thống vươn xa.

* Giữ hồn cốt làng nghề truyền thống

Từ xa xưa, vùng đất Hạ Trạo đã nổi tiếng với nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa. Người già trong làng vẫn thường kể về một thời hoàng kim, khi tiếng thoi đưa lách cách vang lên từ đầu thôn đến cuối ngõ, những nong tằm ăn rỗi rào rào như mưa đổ và sắc vàng óng của kén tằm trải dài khắp các sân phơi. Thế nhưng, cơn lốc thị trường và xu hướng công nghiệp hóa đã có lúc đẩy làng nghề vào thế khó. Giữa bối cảnh ấy, "hồn cốt" của làng nghề vẫn âm ỉ cháy nhờ những con người đau đáu với di sản cha ông.

Không cam chịu để nghề cổ mai một, những người con tâm huyết tại Hạ Trạo đã bắt tay vào cuộc hành trình hồi sinh đầy táo bạo. Bước ngoặt lớn diễn ra khi người dân liên kết lại, thành lập Hợp tác xã Kỹ nghệ dệt lụa tơ tằm và thêu rua Hoa Lư vào năm 2025. Hợp tác xã được thành lập với khoảng 20 thành viên; trong đó, quy trình được khép kín từ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt vải đến trưng bày và xuất khẩu.

Gắn bó với nghề từ thuở thiếu thời, bà Bùi Thị Bốn, Tổ dân phố Hạ Trạo chia sẻ, từ nhỏ bà đã được cha mẹ truyền dạy cách chăm tằm, ươm tơ. Khi dòng chảy thời gian khiến làng nghề có nguy cơ mai một, những người như bà không khỏi xót xa khi nghề truyền thống dần mai một. Giờ đây, đứng trước vận hội mới của quê hương, bà Bốn không khỏi xúc động khi được quay trở lại làm nghề truyền thống và được trực tiếp hướng dẫn lại cho thế hệ con cháu. Đó không chỉ là sinh kế mà là hồn cốt cha ông được giữ gìn.

Giấc mơ định danh thương hiệu Lụa Hoa Lư sẽ không thể trọn vẹn nếu thiếu đi những lớp người kế cận. Hiểu rõ điều đó, Hợp tác xã mở thêm nhiều lớp dạy nghề cho bà con trong vùng. Điểm đặc biệt của mô hình này là sự kết hợp chặt chẽ giữa các nghệ nhân gạo cội và những người thợ trẻ. Sau khi các học viên tham gia lớp học và thành thạo các kỹ thuật cốt lõi từ nuôi tằm, ươm tơ đến đứng khung dệt, hợp tác xã hỗ trợ linh hoạt để người dân nhận việc làm tại nhà.

Mô hình bao tiêu toàn bộ sản phẩm đầu ra này không chỉ tạo sinh kế bền vững, tăng thu nhập cho lao động nông nhàn mà còn là giải pháp căn cơ để giữ chân nguồn nhân lực trẻ, phụ nữ và người lớn tuổi gắn bó với mảnh đất quê. Nhiều người dân địa phương phấn khởi khi nghề xưa của cha ông nay đã có cơ hội được hồi sinh và phát triển theo hướng mới. Hiện hợp tác xã tạo việc làm cho trên 30 lao động với mức lương trung bình từ 7 - 9 triệu đồng/người/tháng.

Đang chăm chú bên khung dệt, em Nguyễn Thị Kim Anh, phường Hoa Lư chia sẻ, việc học nghề dệt lụa truyền thống không chỉ mang lại cho bản thân một sinh kế ổn định mà còn là sự kết nối đầy tự hào với cội nguồn. Được tự tay dệt nên những thước lụa Hoa Lư óng ả, em cảm thấy vô cùng tự hào khi bản thân là một người trẻ đang góp phần nhỏ bé để giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống của vùng đất cố đô.

* Định vị thương hiệu "Lụa Hoa Lư"

Xây dựng thương hiệu "Lụa Hoa Lư" từ "cái nôi" Hạ Trạo là một cuộc lội ngược dòng đầy kiêu hãnh. Danh xưng này không chỉ đại diện cho một sản phẩm thủ công mỹ nghệ cao cấp mà còn là biểu tượng cho sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa cố đô qua thăng trầm thời gian.

Trao đổi về bài toán phát triển kinh tế bền vững, ông Nguyễn Toàn Thắng, Phó Giám đốc Hợp tác xã Kỹ nghệ dệt lụa tơ tằm và thêu rua Hoa Lư chia sẻ, hợp tác xã hiện có diện tích trồng dâu khoảng trên 5.000 m2. Với quy trình sản xuất khép kín, hợp tác xã đạt sản lượng tơ trung bình khoảng 2 tấn mỗi tháng, đảm bảo nguồn nguyên liệu chất lượng cao cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Doanh thu của hợp tác xã đạt khoảng 8 - 10 tỷ đồng/năm.

Để đạt được những "trái ngọt", hợp tác xã đã hiện thực hóa một lộ trình rất bài bản. Đầu tiên là quy hoạch lại sản xuất, khôi phục vùng trồng dâu sạch để có nguồn thức ăn hữu cơ tốt nhất cho tằm. Tiếp đến là giữ nguyên vẹn kỹ nghệ thủ công, kiểm soát nghiêm ngặt từ ươm tơ, se sợi, dệt cho đến công đoạn nhuộm màu bằng nguyên liệu tự nhiên.

Hợp tác xã chọn cách định vị lại phân khúc, không đối đầu với lụa công nghiệp giá rẻ mà tập trung làm hàng cao cấp độc bản để phục vụ giới thời trang thượng lưu và khách quốc tế. Thừa hưởng sinh khí vùng đất cố đô, tấm lụa mang màu sắc trầm ấm tự nhiên của cỏ cây và giữ nguyên độ óng ả sang trọng vô giá của tơ tự nhiên. Mỗi mét vải xuất ra khỏi xưởng dệt Hạ Trạo nay là một tác phẩm nghệ thuật. Sự kiên định với lối đi riêng này khởi đầu đã đem lại "quả ngọt", "Lụa Hoa Lư" nay đã có tệp khách hàng ưa chuộng cả trong và ngoài nước.

Điểm đặc biệt trong mô hình của hợp tác xã là kết hợp sản xuất với phát triển du lịch trải nghiệm. Du khách đến đây không chỉ được tham quan mà còn trực tiếp tham gia các công đoạn làm lụa như hái lá dâu, cho tằm ăn, xem quay tơ hay trải nghiệm dệt lụa thủ công. Hiện nay, mỗi tháng hợp tác xã đón khoảng trên 1 nghìn khách du lịch trong đó khách quốc tế chiếm 80%.

Chị Đỗ Quyên, thành viên Hợp tác xã Kỹ nghệ dệt lụa tơ tằm và thêu rua Hoa Lư cho biết, việc kiến tạo một hệ sinh thái cộng đồng tại Hạ Trạo không chỉ dừng lại ở bài toán kinh doanh. Đó là sự gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản và phát triển nội lực địa phương. Khi xây dựng được một hệ sinh thái mạnh, chúng tôi vừa giữ gìn trọn vẹn hồn cốt của làng nghề trồng dâu nuôi tằm cổ vừa tạo ra bệ phóng vững chắc để quảng bá thương hiệu Lụa Hoa Lư.

Ý nghĩa hơn cả, mô hình này đang trực tiếp tạo công ăn việc làm, giúp phát triển kinh tế bền vững. Chìa khóa mở ra tương lai cho dòng tơ cổ chính là việc thiết lập một "hệ sinh thái cộng đồng" bền vững tại Hạ Trạo. Mô hình này tạo ra sợi dây liên kết vô hình nhưng chặt chẽ: Vừa bảo tồn "hồn cốt" văn hóa cha ông, vừa tối ưu hóa công tác xây dựng, quảng bá sản phẩm lụa cao cấp, đồng thời trực tiếp giải quyết bài toán sinh kế, thúc đẩy kinh tế quê hương phát triển mạnh mẽ.

Theo bà Phạm Thị Thu Hiền, Chủ tịch Hội Nông dân phường Nam Hoa Lư, mô hình này góp phần bảo tồn "hồn cốt" văn hóa cha ông đồng thời trực tiếp giải quyết bài toán sinh kế, thúc đẩy kinh tế quê hương phát triển mạnh mẽ. Thời gian tới, Hội sẽ tiếp tục đồng hành cùng hợp tác xã trong việc mở rộng sản xuất, kết nối hỗ trợ về máy móc, đào tạo kỹ năng du lịch và thu hút thêm hội viên nông dân tham gia làm nghề phù hợp với độ tuổi, sức khỏe.

Giữ gìn hồn cốt làng nghề không phải là giữ lại những gì cũ kỹ mà là thổi vào đó sức sống mới của thời đại. Dòng tơ vàng óng ả của Hạ Trạo đang kiên trì dệt nên hình hài một thương hiệu nông sản – văn hóa đặc trưng, góp phần đưa danh tiếng của vùng đất cố đô Hoa Lư vươn xa trên bản đồ di sản quốc tế.