Hình tượng ngựa trong Mỹ thuật Việt Nam: Từ truyền thống đến hiện đại

Trong văn hóa Đông - Tây, hình tượng con ngựa chiếm một vị trí đặc biệt, gắn liền với đời sống tinh thần, tín ngưỡng và nghệ thuật. Là loài vật thông minh, dẻo dai, ngựa không chỉ đồng hành cùng con người trong lao động, chiến đấu, mà còn trở thành biểu tượng của sức mạnh, lòng trung thành, khát vọng tự do.

Dấu ấn từ tranh dân gian

Trong văn hóa phương Đông, ngựa là một trong 12 con giáp (Ngọ), biểu trưng cho sự tận tụy, gần gũi, thành công. Hình ảnh ngựa tung vó phi nước đại còn thể hiện tinh thần tự do, niềm kiêu hãnh và khát vọng không ngừng vươn lên. Chính những giá trị tinh thần ấy đã khiến ngựa sớm trở thành nguồn cảm hứng trong nghệ thuật tạo hình.

Trong mỹ thuật dân gian Việt Nam, hình ảnh 12 con giáp xuất hiện từ khá sớm trong kiến trúc đình chùa, lăng tẩm, trên đồ gốm và đặc biệt là ở các dòng tranh dân gian như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng hay tranh làng Sình. Mỗi con vật vừa mang chức năng trang trí, vừa ẩn chứa quan niệm về vũ trụ, nhân sinh và đời sống xã hội. Riêng hình tượng ngựa thường được khắc họa trong những hoạt cảnh cụ thể, gắn với cốt truyện và thông điệp rõ ràng.

Tiêu biểu có thể kể đến ngựa hồng trong tranh Đông Hồ nổi tiếng "Đám cưới chuột" với hình ảnh chú rể chuột vênh váo, nghênh ngang cưỡi ngựa, một chi tiết châm biếm nhẹ nhàng, phản ánh sinh động góc nhìn hóm hỉnh của dân gian về xã hội. Ở một không gian văn hóa khác, tranh làng Sình (Huế), ngựa gắn với các danh nhân, võ tướng, trở thành biểu trưng cho tinh thần chiến đấu và bảo vệ giang sơn. Trong tín ngưỡng dân gian, những hình ảnh ngựa thờ, ngựa giấy còn mang ý nghĩa linh thiêng, là phương tiện kết nối giữa con người và thế giới siêu nhiên.

Về mặt tạo hình, tranh dân gian Việt Nam thể hiện hình tượng con ngựa bằng lối diễn đạt cô đọng, đề cao tính gợi hơn tả; đường nét giản dị, khoáng đạt, không cầu kỳ chi tiết; màu sắc được tạo nên từ vật liệu tự nhiên, sử dụng kỹ thuật tương phản để tạo các mảng màu tươi sáng, rực rỡ. Bố cục tranh thường cân đối, thuận mắt, mang đến cho người xem cảm giác gần gũi, thú vị từ những nét ngây ngô, mộc mạc nhưng vô cùng duyên dáng và sinh động.

Từ nền tảng dân gian, hình tượng con ngựa tiếp tục bước vào không gian huyền thoại và sử thi, tiêu biểu là hình tượng Thánh Gióng. Trong mỹ thuật hiện đại Việt Nam, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm là một trong những nghệ sĩ khai thác thành công hình ảnh ngựa gắn với người anh hùng dân tộc. Khi sáng tác về Thánh Gióng, ông vận dụng sâu sắc các yếu tố của nghệ thuật Đông Sơn và nghệ thuật đình làng, tạo nên ngôn ngữ tạo hình vừa đậm bản sắc truyền thống vừa mang tinh thần hiện đại. Bản thân Nguyễn Tư Nghiêm từng khẳng định ông không tìm kiếm cảm hứng từ nghệ thuật bên ngoài mà khai thác trực tiếp từ di sản nghệ thuật dân tộc, qua đó chạm tới cả tính dân tộc lẫn tính nhân loại.

Trong khi đó, nhà điêu khắc Lê Công Thành khai thác hình tượng Gióng trong chiến trận với vẻ điềm tĩnh, tự tin. Khí phách lớn lao, anh hùng của nhân vật được tô đậm thêm bởi vẻ đẹp rắn rỏi và sự chuyển động đầy khí thế của con ngựa sắt không lồ trong tác phẩm “Gióng”. Với kỹ năng xử lý chất liệu tinh tế, tác giả đã thúc nổi hình nhân vật và con ngựa, tạo nên những mảng khối đầy đặn, chắc khỏe, đối lập với những chi tiết mềm mại như ngọn lửa, bờm, đuôi và yên ngựa. Vẻ đẹp nguyên sơ, truyền cảm, đầy sinh lực của “Gióng” cho thấy dấu ấn của nghệ thuật Đông Sơn, nghệ thuật Chăm và Tây Nguyên.

Có thể nói, hình tượng ngựa gắn với Thánh Gióng trở thành biểu tượng của tinh thần yêu nước, sức mạnh đoàn kết và khát vọng vươn lên của dân tộc, đặc biệt được khai thác mạnh mẽ trong các giai đoạn lịch sử nhiều biến động của thế kỷ XX.

Sự vận động đa dạng trong ngôn ngữ tạo hình đương đại

Bước sang mỹ thuật hiện đại, hình tượng ngựa tiếp tục được các nghệ sĩ kế thừa, làm mới với nhiều cách tiếp cận khác nhau, dịch chuyển từ chức năng phản ánh hiện thực sang tính biểu tượng và sáng tạo. Theo họa sĩ Lê Ngọc Hân, văn hóa phương Đông đặc biệt đề cao con ngựa. Vẻ đẹp hình thể cân đối, chuyển động uyển chuyển như một vũ điệu đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt. Ngay cả khi chưa xét đến ý nghĩa biểu tượng, bản thân hình tượng ngựa đã đủ sức thu hút nhờ vẻ đẹp năng động, khỏe khoắn, bay bổng và giàu sức sống.

Từ nền tảng truyền thống, các thế hệ nghệ sĩ sau này không ngừng làm mới đề tài thông qua cách xử lý bố cục, đường nét, màu sắc và chất liệu. Trong sáng tác của họa sĩ Nguyễn Ngọc Thọ, ngựa được tiếp cận theo hướng giản lược, đề cao nhịp điệu đường nét và hiệu quả thị giác tổng thể. Cách xử lý hình khối cô đọng, kết hợp với ngôn ngữ màu sắc đặc trưng của sơn mài, tạo nên phong cách vừa hiện đại, gọn gàng, vừa giữ được chiều sâu và sắc độ trầm ấm của chất liệu truyền thống.

Ở một hướng tiếp cận khác, họa sĩ Hứa Thanh Bình khai thác hình tượng con ngựa bằng bút pháp biểu hiện mạnh, đặt trọng tâm vào cảm xúc. Thông qua cách xử lý màu sắc phóng khoáng và cấu trúc hình ảnh biến đổi, các tác phẩm của ông gợi mở một không gian giàu tính suy tưởng.

Trong khi đó, họa sĩ Lê Ngọc Hân lại lựa chọn lối thể hiện mang tính trang trí, với họa tiết gợi liên tưởng đến hoa văn trang phục truyền thống của đồng bào Mông. Cách khai thác này tạo nên dấu ấn thị giác riêng với sự kết hợp có chủ ý giữa bản sắc văn hóa dân tộc và tinh thần tạo hình hiện đại.

Thạc sĩ Vũ Thị Hằng, Phó trưởng phòng Nghiên cứu, sưu tầm và giám định tác phẩm mỹ thuật (Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam) nhận định, trong mỹ thuật đương đại, con ngựa không còn bị giới hạn trong các mô típ quen thuộc như “ngựa chiến” hay “cưỡi ngựa”, mà được thể hiện đa dạng về dáng vẻ, màu sắc và cảm xúc. Với nhiều nghệ sĩ, con ngựa trở thành biểu tượng cá nhân, phản ánh những suy tư, trăn trở và khát vọng hiện đại. Câu chúc dân gian “Mã đáo thành công” vẫn được tiếp nối như một lớp nghĩa văn hóa bền vững, gửi gắm niềm mong mỏi về may mắn, thắng lợi.

Về chất liệu và ngôn ngữ tạo hình, các nghệ sĩ tiếp cận hình tượng con ngựa từ nhiều góc độ: hiện thực, biểu hiện, trừu tượng, lập thể. Có những tác phẩm trung thành với lối tả thực, tôn vinh vẻ đẹp tự nhiên của con vật; nhưng cũng có những sáng tác mạnh dạn cách điệu, giản lược hình khối để đẩy hình tượng lên tầng ý nghĩa khác. Một số nghệ sĩ đã thành công khi vận dụng linh hoạt ngôn ngữ trừu tượng và lập thể, tạo nên những cách diễn giải mới mẻ, sáng tạo.

Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên cho rằng hình tượng con ngựa xuất hiện xuyên suốt lịch sử mỹ thuật, từ các di tích cổ của Việt Nam đến những công trình tượng đài, điêu khắc danh nhân. Trên bình diện quốc tế, đặc biệt là ở châu Âu, con ngựa cũng là hình tượng được khai thác mạnh mẽ, gắn với quyền lực và chiến thắng. Các tác phẩm điêu khắc đương đại về ngựa tại Việt Nam cho thấy sự phong phú về chất liệu như gỗ, đá, đồng, nhôm… cùng những cách xử lý hình khối cô đọng, hiệu quả. Một số tác phẩm gần đây còn thể hiện xu hướng nhân hóa hình tượng con ngựa, biến thành ẩn dụ cho con người đương đại với những áp lực, giằng xé và khát vọng nội tâm.

Nhìn rộng hơn, việc sáng tác, trưng bày các tác phẩm về con giáp mỗi dịp Tết đến Xuân về đã trở thành nếp quen thuộc trong đời sống mỹ thuật Việt Nam. Có thể khẳng định, ngựa là đề tài giàu sức gợi, mang giá trị thẩm mỹ và biểu tượng bền vững, trở thành mạch nguồn sáng tạo nối dài từ truyền thống đến đương đại.