Hướng tới xây dựng Tòa án điện tử, Tòa án thông minh

Triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh tái cấu trúc toàn diện mô hình hoạt động, từ quản lý, điều hành đến xét xử. Lấy công nghệ làm nền tảng, ngành Tòa án Thành phố hướng tới xây dựng Tòa án điện tử, Tòa án thông minh, đáp ứng yêu cầu giải quyết khối lượng án lớn nhất cả nước, phục vụ người dân ngày càng thuận tiện, minh bạch.

Chuyển đổi toàn diện tư duy, mô hình và hạ tầng

Theo Phó Chánh án Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Quách Hữu Thái, việc triển khai Nghị quyết 57 diễn ra trong bối cảnh đặc biệt khi ba Tòa án nhân dân cấp tỉnh được sáp nhập thành Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh mới. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về thống nhất dữ liệu, đồng bộ phần mềm, chuẩn hóa quy trình và tổ chức lại mô hình quản lý trên nền tảng số.

Tinh thần xuyên suốt được quán triệt là: chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà là chuyển đổi toàn diện mô hình hoạt động từ “truyền thống” sang quản lý, điều hành trên môi trường số. Người đứng đầu các đơn vị phải chịu trách nhiệm trực tiếp; toàn thể cán bộ, công chức, người lao động phải xem đây là nhiệm vụ bắt buộc.

Ông Quách Hữu Thái cho biết: Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố đã tập trung xây dựng hệ thống phần mềm nội bộ dùng chung, bảo đảm liên thông giữa hai cấp; kế thừa dữ liệu từ các đơn vị cũ; chuẩn hóa biểu mẫu, quy trình nghiệp vụ; triển khai sổ nghiệp vụ số, chữ ký số và dịch vụ công trực tuyến. Hạ tầng kỹ thuật được đầu tư theo hướng đáp ứng yêu cầu xét xử trực tuyến, số hóa hồ sơ và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Nhờ đó, hoạt động xét xử được đảm bảo thông suốt ngay cả khi khối lượng án tăng cao. Năm 2025, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố đã tổ chức 7.592 phiên tòa trực tuyến (595 phiên cấp tỉnh và 6.997 phiên cấp huyện). Việc tổ chức trực tuyến giúp giảm chi phí, thời gian đi lại, hạn chế tình trạng hoãn phiên tòa do khó khăn trong dẫn giải, triệu tập, đặc biệt với các vụ án có bị cáo bị tạm giam hoặc người tham gia tố tụng ở xa.

Song song với đó, công tác số hóa được đẩy mạnh tại Tòa án nhân dân hai cấp ở Thành phố Hồ Chí Minh với hơn 316.000 hồ sơ, gần một triệu tài liệu giai đoạn 2010 - 2025 và trên 162.000 bản án, quyết định từ năm 1976 đến nay đã được scan, tạo lập kho dữ liệu pháp lý lớn phục vụ nghiên cứu, tham khảo, bảo đảm thống nhất áp dụng pháp luật. Hệ thống quản lý điện tử giúp theo dõi tiến độ giải quyết vụ án theo thời gian thực, kịp thời phát hiện và xử lý các trường hợp chậm tiến độ.

Anh Nguyễn Minh T., ngụ phường Long Trường (Thành phố Hồ Chí Minh), từng tham gia một phiên tòa trực tuyến chia sẻ: “Việc tham gia phiên tòa qua hình thức trực tuyến giúp tôi tiết kiệm thời gian di chuyển và chi phí. Thủ tục được hướng dẫn rõ ràng, có thể tra cứu thông tin vụ án trên mạng nên tôi cảm thấy thuận tiện và minh bạch hơn. Tôi kỳ vọng thời gian tới Tòa án sẽ tiếp tục mở rộng các dịch vụ trực tuyến để người dân dễ tiếp cận hơn”.

Chuyển đổi số vì vậy không chỉ nâng cao năng suất lao động của cán bộ ngành Tòa án, mà còn góp phần nâng cao trải nghiệm, mức độ hài lòng của người dân khi tiếp cận công lý trong môi trường số.

Xây dựng Tòa án thông minh

Một điểm nhấn trong quá trình chuyển đổi số của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh là mạnh dạn ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào nhiều khâu của hoạt động tư pháp.

Hiện nay, phần mềm Chatbot AI được tích hợp tại Phòng nhận đơn, hỗ trợ người dân tra cứu, hướng dẫn thủ tục thông qua mã QR-code. Phần mềm nghiên cứu hồ sơ và đề xuất hướng giải quyết cho thẩm phán đang được thí điểm với hàng trăm người dùng, hỗ trợ phân tích, so sánh tài liệu với các vụ án tương tự.

Đặc biệt, phần mềm chuyển giọng nói thành biên bản phiên tòa điện tử đang được chuyển giao cho các Tòa án khu vực. Chuyên viên công nghệ thông tin Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Mai Thành Phương cho biết, phần mềm này xuất phát từ nhu cầu thực tiễn trong hoạt động xét xử.

“Thư ký phải vừa theo dõi diễn biến phiên tòa, vừa ghi chép, đánh máy liên tục nên áp lực rất lớn. Phần mềm có khả năng tự động ghi nhận nội dung, tạo lập văn bản điện tử; sau phiên tòa, thư ký chỉ cần rà soát, chỉnh sửa và in theo quy định”, ông Mai Thành Phương cho biết. Thực tế, biên bản phiên tòa là tài liệu có ý nghĩa quyết định trong quá trình tố tụng. Việc tự động hóa không chỉ giảm tải áp lực cho thư ký, mà còn hỗ trợ Hội đồng xét xử xử lý nhanh, chính xác các tài liệu quan trọng, góp phần nâng cao hiệu suất, chất lượng phiên tòa.

Ngoài ra, Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai hơn 1.200 lượt tống đạt văn bản tố tụng bằng phương tiện điện tử; xây dựng phần mềm lấy sổ điện tử; kết nối đường truyền dữ liệu giữa các cơ sở, bảo đảm thông suốt, an toàn thông tin.

Bên cạnh kết quả đạt được, ngành Tòa án Thành phố cũng thẳng thắn nhìn nhận những khó khăn như việc tồn tại nhiều phần mềm chưa tích hợp hoàn toàn; đội ngũ công nghệ thông tin còn kiêm nhiệm; một bộ phận cán bộ chưa chủ động thích ứng với môi trường số.

Năm 2026, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố đặt mục tiêu 100% đơn vị sử dụng, cập nhật đầy đủ dữ liệu trên phần mềm dùng chung theo nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống”; 100% chuyển sang sổ nghiệp vụ số; 100% ứng dụng chữ ký số trong công tác hành chính và một số văn bản tố tụng; triển khai hiệu quả dịch vụ công trực tuyến về cấp sao bản án, nộp tiền tạm ứng án phí.

Đồng thời, Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố tiếp tục hoàn thiện phần mềm dùng chung tích hợp toàn bộ hoạt động; thí điểm hồ sơ điện tử trong một số lĩnh vực; mở rộng ứng dụng AI trong quản lý, điều hành và hoạt động tố tụng; tăng cường đào tạo nguồn nhân lực công nghệ thông tin chuyên sâu.

Với vị thế là Tòa án nhân dân cấp tỉnh có khối lượng công việc lớn và đa dạng nhất cả nước, mô hình chuyển đổi số của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh được kỳ vọng sẽ trở thành kinh nghiệm thực tiễn để nghiên cứu, điều chỉnh và nhân rộng ra toàn quốc, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, phục vụ nhân dân theo tinh thần Nghị quyết 57 trong kỷ nguyên số.