Hưu trí tự nguyện còn dư địa lớn, có thể trở thành kênh vốn dài hạn

Đây là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo “Chiến lược hưu trí tự nguyện, tối ưu thuế và nâng tầm doanh nghiệp”, do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức chiều 17/9 tại TP. Hồ Chí Minh.

Khoảng trống hưu trí còn lớn

Theo bà Lý Thu Thủy, Trưởng phòng Bảo hiểm nhân thọ, Cục Quản lý, Giám sát bảo hiểm, Bộ Tài chính, cùng với quá trình tăng trưởng kinh tế, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Quy mô dân số từ 60 tuổi trở lên liên tục gia tăng, đặt ra yêu cầu bảo đảm an toàn tài chính cho người lao động khi về già, đồng thời giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội.

Trong giai đoạn 2026-2030, Việt Nam phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên, thu nhập bình quân đầu người được kỳ vọng tiếp tục cải thiện. Đây cũng là điều kiện để người dân từng bước nâng cao khả năng tích lũy và chủ động chuẩn bị nguồn tài chính cho giai đoạn sau tuổi lao động.

Việc phát triển hệ thống hưu trí bổ sung song song với bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện sẽ giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập khi nghỉ hưu, hạn chế sự suy giảm mức sống sau khi hết tuổi lao động và giảm gánh nặng tài chính cho gia đình.

Hiện hệ thống hưu trí tại Việt Nam được hình thành với ba lớp chính, gồm bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện, hưu trí bổ sung và bảo hiểm hưu trí tự nguyện. Trong đó, bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện do Nhà nước quản lý, đóng vai trò bảo đảm nguồn thu nhập cơ bản cho người lao động khi hết tuổi lao động. Theo số liệu thống kê, đến năm 2025, ngân sách Nhà nước bảo đảm khoảng 15.000 tỷ đồng để chi trả trợ cấp hưu trí xã hội cho khoảng 2,5 triệu người.

Bên cạnh đó, hệ thống hưu trí bổ sung theo Nghị định 85/2026/NĐ-CP đang từng bước được hình thành. Đến cuối năm 2025, có 4 doanh nghiệp bảo hiểm được cấp phép vận hành 7 quỹ hưu trí, với 28.538 người tham gia. Tổng số tiền đóng góp trong năm đạt khoảng 720 tỷ đồng, đưa tổng tài sản ròng của các quỹ lên khoảng 2.210 tỷ đồng.

Đối với bảo hiểm hưu trí tự nguyện do các doanh nghiệp bảo hiểm thương mại triển khai, sau gần 10 năm hoạt động, đến năm 2025, doanh thu phí đạt khoảng 733 tỷ đồng, với khoảng 51.000 người tham gia. Tổng tài sản của các quỹ bảo hiểm hưu trí tự nguyện đạt khoảng 731 tỷ đồng.

Dù đã hình thành và có những kết quả bước đầu, quy mô thị trường vẫn còn khá khiêm tốn. Doanh thu phí hưu trí tự nguyện năm 2025 chiếm chưa tới 1% tổng doanh thu phí của thị trường bảo hiểm nhân thọ. Hiện mới có 6 trong tổng số 22 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ cung cấp dòng sản phẩm này.

Đáng chú ý, ông Đào Quốc Bảo, Phó Tổng Giám đốc Khách hàng Doanh nghiệp tại Sun Life Việt Nam dẫn số liệu của Bảo hiểm Xã hội Việt Nam cho biết, hiện có khoảng 14,4 triệu người trong độ tuổi nghỉ hưu, nhưng chỉ khoảng 5,1 triệu người, tương đương 38%, đang nhận lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng.

Như vậy, phần lớn người cao tuổi vẫn phải dựa vào tiết kiệm cá nhân, sự hỗ trợ của gia đình hoặc tiếp tục lao động để bảo đảm cuộc sống khi về già. Đây là khoảng trống đáng lưu ý trong hệ thống bảo đảm thu nhập sau tuổi lao động.

Theo ông Đào Quốc Bảo, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt gia tăng khiến nhiều người trì hoãn kế hoạch tích lũy dài hạn, hệ thống hưu trí đa tầng, trong đó có hưu trí tự nguyện, có vai trò bổ sung nguồn thu nhập khi nghỉ hưu. Đồng thời, nguồn vốn tích lũy từ các chương trình này có thể trở thành một kênh huy động vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế.

Số liệu tổng hợp từ thị trường cho thấy tổng tài sản quản lý của các chương trình hưu trí hiện đạt hơn 10.200 tỷ đồng, với gần 80.000 người tham gia. Trong đó, bảo hiểm hưu trí đóng góp hơn 8.100 tỷ đồng tài sản quản lý. Tuy nhiên, nếu đặt con số này bên cạnh quy mô lực lượng lao động và số người trong độ tuổi nghỉ hưu, dư địa mở rộng thị trường vẫn còn rất lớn.

Từ phúc lợi dài hạn đến công cụ giữ chân nhân tài

Không chỉ có ý nghĩa đối với an sinh xã hội, hưu trí tự nguyện đang được nhìn nhận ở góc độ chính sách nhân sự của doanh nghiệp. Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI cho rằng, Việt Nam đang đứng trước đồng thời hai yêu cầu lớn là duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và ứng phó với áp lực già hóa dân số, chi phí an sinh xã hội gia tăng. Bên cạnh đó, kỳ vọng của người lao động về phúc lợi dài hạn cũng thay đổi, buộc doanh nghiệp phải chú trọng hơn đến các chính sách giữ chân nhân sự.

Theo ông Hoàng Quang Phòng, để đạt mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn mới, doanh nghiệp không chỉ cần đầu tư vào công nghệ và quản trị mà còn phải coi nguồn nhân lực là lợi thế cạnh tranh cốt lõi.

“Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng cạnh tranh, câu hỏi không chỉ là làm sao để tăng trưởng mà còn là làm sao để giữ chân người tài. Đây chính là lúc các chương trình phúc lợi dài hạn, bao gồm bảo hiểm hưu trí tự nguyện, trở thành một công cụ quản trị nhân sự chiến lược”, ông Phòng nói.

Từ góc độ cơ quan quản lý, bà Lý Thu Thủy đánh giá hiệu quả đầu tư của các quỹ hưu trí tự nguyện được duy trì tương đối ổn định. Trong giai đoạn trước, tỷ suất đầu tư đạt khoảng 7-8%/năm. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2024-2025, lãi suất của các công cụ đầu tư dài hạn như tiền gửi ngân hàng và trái phiếu Chính phủ giảm, khiến tỷ suất đầu tư của các quỹ điều chỉnh xuống khoảng 5,6%/năm.

Theo bà Thủy, mức này vẫn tương đương hoặc cao hơn lãi suất của một số kênh đầu tư dài hạn như tiền gửi ngân hàng và trái phiếu Chính phủ, qua đó cho thấy vai trò của các quỹ hưu trí trong việc hình thành nguồn vốn dài hạn.

Về chính sách, Nhà nước tiếp tục định hướng khuyến khích phát triển các sản phẩm bảo hiểm phục vụ mục tiêu an sinh xã hội. Điều 5 Luật Kinh doanh bảo hiểm quy định chính sách khuyến khích doanh nghiệp triển khai và người dân tham gia các sản phẩm bảo hiểm hưu trí. Định hướng này cũng được cụ thể hóa trong Chiến lược phát triển thị trường bảo hiểm đến năm 2030, Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Trong giai đoạn tới, Bộ Tài chính sẽ chuyển trọng tâm quản lý từ xây dựng hành lang pháp lý sang tổ chức thực thi và nâng cao chất lượng giám sát. Bộ Tài chính sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, tạo điều kiện để doanh nghiệp đa dạng hóa sản phẩm và linh hoạt danh mục đầu tư. Cùng với đó, chuyển đổi số sẽ được đẩy mạnh nhằm tạo thuận lợi cho tổ chức và cá nhân tham gia các chương trình hưu trí. Các chính sách ưu đãi thuế cũng sẽ tiếp tục được nghiên cứu, đề xuất điều chỉnh phù hợp với quá trình phát triển kinh tế.