Khi cao tốc cần quản lý thông minh

Khi hạ tầng giao thông ngày càng phát triển, tốc độ di chuyển và lượng phương tiện tham gia giao thông ngày càng lớn, đặc biệt trên các tuyến cao tốc dẫn đến ùn tắc cục bộ tại nhiều trạm thu phí. Lúc này, việc vận hành hệ thống thu phí điện tử không dừng (ETC) và hệ thống giao thông thông minh (ITS) không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng, bảo đảm minh bạch tài chính mà còn mở nút thắt hiện đại hoá quản lý giao thông.

Tuy nhiên, hiện đại hóa giao thông không dừng lại ở việc lắp đặt thiết bị hay áp dụng công nghệ mới, mà là bài toán tổ chức vận hành, kết nối dữ liệu và năng lực điều hành thống nhất trên toàn tuyến.

Theo Cục Đường bộ Việt Nam, việc triển khai hệ thống thu phí điện tử không dừng (ETC) và hệ thống giao thông thông minh (ITS) được phê duyệt triển khai tại 5 tuyến cao tốc Bắc – Nam phía Đông giai đoạn 1, gồm: Mai Sơn – Quốc lộ 45, Quốc lộ 45 – Nghi Sơn, Nghi Sơn – Diễn Châu, Nha Trang – Cam Lâm (đoạn Vĩnh Hảo) và Phan Thiết – Dầu Giây. Hiện các hệ thống này đang trong quy trình chạy kiểm thử và đánh giá KPI theo quy định, trước khi vận hành chính thức.

Tại dự án đoạn Mai Sơn – Quốc lộ 45, hệ thống ITS được lắp đặt đồng bộ với các thiết bị hiện đại như camera giám sát (CCTV/VDS), biển báo điện tử (VMS/LCS) và kết nối thông suốt về Trung tâm điều hành giao thông (TMC) đặt tại nút giao Đồng Giao. Đây được xem là “bộ não” của toàn tuyến, cho phép giám sát, điều hành và xử lý các tình huống giao thông theo thời gian thực.

Hệ thống thu phí tại tuyến này bao gồm 7 nút giao với tổng cộng 46 làn thu phí. Đáng chú ý, mô hình thu phí được thiết kế theo hướng hiện đại, áp dụng đa làn tự do (không barie) tại đầu vào và đơn làn có barie tại đầu ra. Cách tổ chức này giúp phương tiện lưu thông liên tục, giảm thiểu tình trạng dừng đỗ, ùn tắc giao thông.

Bên cạnh đó, một trong những điểm nhấn quan trọng của hệ thống ITS trên các tuyến cao tốc Bắc – Nam phía Đông là việc tích hợp sâu công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Hệ thống có khả năng nhận diện biển số xe ngay cả khi phương tiện di chuyển ở tốc độ cao, tự động phát hiện các hành vi vi phạm như chạy quá tốc độ, lấn làn, dừng đỗ sai quy định, cũng như kịp thời cảnh báo khi xảy ra tai nạn hoặc sự cố giao thông.

Theo Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam Nguyễn Viết Huy, việc ứng dụng AI không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn mở ra hướng đi mới trong điều hành giao thông hiện đại. Dữ liệu thu thập từ hệ thống sẽ được phân tích, tổng hợp để phục vụ chỉ đạo, điều hành, tiến tới tự động hóa việc xuất báo cáo, giúp các đơn vị chức năng có thể theo dõi tình hình giao thông ngay trên các thiết bị di động.

Song song, hệ thống cân tải trọng tự động (WIM) cũng đã được lắp đặt đồng bộ trên tuyến. Khi phát hiện xe quá tải, hệ thống sẽ tự động hiển thị cảnh báo trên biển báo điện tử, đồng thời ghi nhận dữ liệu để chuyển cho cơ quan chức năng xử lý theo hình thức “phạt nguội”. Giải pháp này được kỳ vọng sẽ góp phần kiểm soát hiệu quả tình trạng xe quá tải, bảo vệ kết cấu hạ tầng đường bộ và nâng cao an toàn giao thông.

Tuy vậy, trong quá trình chạy kiểm thử và đánh giá KPI, việc triển khai hệ thống ETC và hệ thống ITS còn gặp nhiều khó khăn. Hiện hệ thống cáp quang tại một số đoạn vẫn đi nổi, chưa được chôn ngầm bảo vệ, tiềm ẩn nguy cơ bị tác động bởi thời tiết hoặc các yếu tố bên ngoài như bị cắt hoặc mất trộm, mất cắp một số đoạn dây cáp điện, cáp quang... phải mất thời gian để xử lý, gây gián đoạn đường truyền.

Ngoài ra, phần mềm điều hành trung tâm cần tiếp tục hoàn thiện, tích hợp đầy đủ các phân hệ và kết nối đồng bộ với hệ thống Back-End (đầu ra) dùng chung, bảo đảm dữ liệu được truyền dẫn thông suốt, chính xác trên toàn tuyến.

Về giải pháp kỹ thuật, Phó Cục trưởng Nguyễn Viết Huy khẳng định không chấp nhận các lý do khách quan để trì hoãn thu phí, không đổ lỗi cho hạ tầng mạng hay chờ cáp quang. Các đơn vị phải chủ động tăng cường sóng 4G/5G, bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống và kết nối thông suốt, đồng thời kiên cố hóa hệ thống truyền dẫn để tránh gián đoạn vận hành.

Đối với vấn đề tổ chức vận hành, Phó Cục trưởng yêu cầu tăng cường phối hợp trực tiếp tại hiện trường, cử nhân sự kỹ thuật xuống trạm để xử lý dứt điểm các lỗi tương thích. Các đơn vị vận hành phải bố trí lực lượng trực 24/7, sẵn sàng vận hành ngay khi hệ thống thông suốt. Đồng thời, các Ban Quản lý dự án phải khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, danh mục tài sản để bàn giao cho Cục Đường bộ Việt Nam quản lý theo quy định.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn nhấn mạnh, việc triển khai hệ thống ETC và hệ thống ITS trên tuyến cao tốc Bắc – Nam là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng, bảo đảm minh bạch tài chính và hiện đại hóa quản lý giao thông. Đây không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật đơn thuần nên cần tập trung hoàn thiện công tác kiểm thử, đánh giá KPI và nghiệm thu, sớm tổ chức thu phí chính thức.

Việc triển khai hệ thống thu phí ETC và hệ thống ITS không chỉ là bước đi chiến lược trong tiến trình hiện đại hóa hạ tầng giao thông, mà còn là một trong những giải pháp đột phá nhằm nâng cao năng lực quản lý nhà nước về đường bộ, đảm bảo an toàn giao thông, tiết kiệm chi phí xã hội và tối ưu hóa sử dụng nguồn lực.

Đây cũng là nhiệm vụ đặt ra đối với ngành đường bộ cũng như lĩnh vực giao thông vận tải nhằm cụ thể hoá mục tiêu của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, khi xác định chuyển đổi số và khoa học công nghệ không phải là phần việc thêm, mà là công cụ bắt buộc để quản lý hiệu quả, minh bạch và phục vụ tốt hơn người dân, doanh nghiệp.