Khi trí tuệ nhân tạo trở thành “con dao hai lưỡi” trong môi trường làm việc hiện đại

Theo báo Liberation của Pháp, trong những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) được ca ngợi như một công cụ giúp tăng năng suất và giải phóng con người khỏi các công việc lặp lại. Tuy nhiên, đằng sau những lời hứa hẹn đó, ngày càng nhiều người lao động trong lĩnh vực công nghệ – từ nhà thiết kế, lập trình viên đến kỹ sư – đang phải đối mặt với một thực tế khác: Mệt mỏi nhận thức, “sương mù não” và nguy cơ kiệt sức nghề nghiệp gia tăng.

Simon, một kỹ sư 39 tuổi chuyên về robot hình người, là một ví dụ điển hình. Anh bắt đầu ngày làm việc từ 5 giờ sáng sau một đêm mất ngủ vì suy nghĩ về công việc. Suốt cả ngày, anh liên tục chuyển đổi giữa các dự án, cửa sổ làm việc và các “tác nhân AI” – những hệ thống tự động có thể thực hiện nhiệm vụ thay con người. Nhưng thay vì giảm tải, công việc của anh lại trở nên rối rắm hơn. “Đến một lúc nào đó, bạn như bị lạc trong sương mù, không còn rõ mình đang làm gì,” anh chia sẻ. Những cơn đau đầu kéo dài cũng bắt đầu xuất hiện trong những tháng gần đây.

Hiện tượng này không còn là cá biệt. Nó đã được đặt tên là “AI Brain Fry” - tạm dịch là “não bị chiên bởi AI” - để chỉ trạng thái mệt mỏi tinh thần do sử dụng và giám sát quá nhiều công cụ AI vượt quá khả năng xử lý của con người. Các lập trình viên là những người đầu tiên lên tiếng cảnh báo về “AI fatigue” (mệt mỏi do AI). Nhiều người cho biết họ phải dành hàng giờ để kiểm tra lại mã do AI tạo ra, khiến công việc kéo dài hơn thay vì được rút ngắn như kỳ vọng.

Theo các chuyên gia, vấn đề không nằm ở việc AI thay thế con người, mà ở chỗ nó làm tăng tốc độ và khối lượng công việc. Người lao động giờ đây phải làm nhiều hơn, nhanh hơn và đồng thời quản lý nhiều công cụ khác nhau. Điều này dẫn đến tình trạng “quá tải nhận thức” - khi não bộ bị bão hòa bởi thông tin và nhiệm vụ. Thậm chí, một số người còn thừa nhận đã nghĩ đến việc nghỉ việc vì áp lực này.

Một nguyên nhân quan trọng khác là “nỗi sợ bị bỏ lại phía sau”. Trong môi trường công nghệ thay đổi chóng mặt, nhân viên buộc phải liên tục cập nhật công cụ mới, học cách sử dụng chúng và thích nghi với các quy trình liên tục thay đổi. Điều này tạo ra một cuộc chạy đua không có điểm dừng. Không chỉ vậy, việc các công cụ AI ngày càng dễ sử dụng còn khiến ranh giới giữa các vị trí công việc bị xóa nhòa. Nhân viên có thể “lấn sân” sang lĩnh vực của nhau, dẫn đến cảm giác mất đi giá trị chuyên môn và sự bất an về vị trí của mình.

Cường độ công việc cũng tăng lên rõ rệt do hiện tượng “đa nhiệm” và “chuyển đổi ngữ cảnh” liên tục. Một lập trình viên có thể phải giám sát cùng lúc nhiều hệ thống AI, chuyển đổi giữa các dự án trong thời gian ngắn. Mặc dù nhiều đầu việc được hoàn thành nhanh chóng, người lao động lại không có cảm giác kiểm soát hay thành tựu, mà thay vào đó là sự kiệt sức kéo dài.

Bên cạnh đó, bản chất công việc cũng đang thay đổi. Thay vì trực tiếp tạo ra sản phẩm, nhiều người chuyển sang vai trò giám sát và kiểm tra đầu ra của AI. Công việc này đòi hỏi mức độ tập trung cao hơn, đặc biệt khi phải đánh giá các kết quả do máy tạo ra – vốn thiếu tính cá nhân và khó đoán hơn so với sản phẩm của con người. Một số chuyên gia thậm chí cảnh báo rằng việc phụ thuộc quá nhiều vào AI có thể làm suy giảm kỹ năng chuyên môn theo thời gian.

Dẫu vậy, không thể phủ nhận rằng AI vẫn mang lại những lợi ích nhất định. Khi được sử dụng hợp lý, nó có thể giúp giảm thời gian dành cho các công việc lặp lại và từ đó giảm nguy cơ kiệt sức. Tuy nhiên, điều này chỉ đạt được khi các tổ chức có chiến lược rõ ràng trong việc triển khai AI, tránh lạm dụng và đảm bảo cân bằng giữa hiệu suất và sức khỏe tinh thần của nhân viên.

Các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp nên giới hạn số lượng công cụ AI được sử dụng, cung cấp đào tạo phù hợp và làm rõ vai trò của AI trong công việc. Đồng thời, cần thừa nhận rằng không phải lúc nào AI cũng giúp tiết kiệm thời gian như kỳ vọng. Về phía người lao động, việc duy trì thói quen làm việc lành mạnh, nghỉ ngơi hợp lý và giao tiếp rõ ràng với cấp trên cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm áp lực.

Cuối cùng, câu chuyện về AI không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà còn là câu chuyện về cách con người thích nghi với sự thay đổi. Nếu không được quản lý đúng cách, những công cụ được tạo ra để hỗ trợ con người có thể trở thành nguồn gốc của áp lực mới. Và trong một thế giới ngày càng phụ thuộc vào AI, việc bảo vệ sức khỏe tinh thần của người lao động có lẽ quan trọng không kém gì việc tối ưu hóa năng suất.