Kiểm soát từ cảng cá, chủ động chống khai thác IUU

Đây là “cửa ngõ” xuất, cập bến của hàng ngàn tàu đánh bắt xa bờ mỗi năm không chỉ của địa phương mà còn từ các tỉnh, thành phố trong khu vực miền Trung, giữ vai trò mấu chốt trong việc thực hiện đúng các quy định của Luật Thuỷ sản và khuyến nghị của Ủy ban châu Âu trong việc gỡ thẻ vàng IUU (Khai thác hải sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định).

*Kiểm soát chặt từ cảng

Trên hành trình trở về đất liền từ chuyến biển, anh Trần Ngọc Hiển, thuyền trưởng tàu cá BĐ 98732TS (tỉnh Gia Lai) đã điện thoại thông báo về cảng cá Thọ Quảng trước một giờ đồng hồ về việc tàu sẽ cập cảng để bộ phận điều độ cảng cá tiếp nhận, ghi chép vào sổ ca trực. Khi tàu cập bến, anh Hiển trình nhật ký khai thác của chuyến biển với những thông tin cụ thể về thời gian, vị trí khu vực đánh bắt, tổng sản lượng cũng như các loài cá đã khai thác.

Toàn bộ thông tin này, anh Hiển cũng cập nhập vào phần mềm Nhật ký điện tử và truy xuất nguồn gốc (eCDT) trong điện thoại thông minh cá nhân và được cán bộ điều độ cảng cá kiểm tra, xác thực trên phần mềm Dữ liệu quản lý tàu cá (VNFISHBASE), Dữ liệu giám sát hành trình (hệ thống VMS), đối chiếu danh sách những tàu có nguy cơ cao vi phạm IUU. Cùng lúc, toàn bộ thông tin tàu cá cập cảng được chuyển tới Văn phòng đại diện kiểm soát nghề cá để phối hợp kiểm tra, đảm bảo không để “lọt” những tàu vi phạm cập cảng.

Cũng như nhiều tàu đánh bắt xa bờ ở khu vực miền Trung, chủ phương tiện tàu cá BĐ 98732TS thường lựa chọn cập cảng cá Thọ Quang bởi nơi đây có luồng lạch ra vào thuận lợi, hạ tầng cảng được đầu tư đồng bộ, giá thu mua thủy sản đánh bắt cũng cao hơn so với nơi khác và đặc biệt việc thực hiện các thủ tục xuất, cập cảng được thực hiện nhanh chóng.

Anh Trần Ngọc Hiển chia sẻ, việc quản lý tàu cá tại cảng cá Thọ Quang rất chặt chẽ, hiện mỗi tàu đánh cá đều có số định danh riêng và khi cán bộ cảng cá nhập vào phần mềm quản lý sẽ hiện ra đầy đủ các thông tin liên quan như thời gian đăng kiểm, giấy phép khai thác, giấy chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm…

Nếu tàu cá không có đầy đủ giấy tờ, nhật ký khai thác, cảng cá và lực lượng Biên phòng sẽ không đóng dấu cho phép xuất bến, cũng như làm thủ tục bốc dỡ hàng hoá tại cảng, ảnh hưởng về kinh tế, tâm lý thuyền viên cũng như kế hoạch đi biển, do vậy bắt buộc thuyền trưởng và chủ tàu phải chủ động thực hiện.

Cách cảng cá Thọ Quang khoảng 100 km, xuôi về bờ biển phía Nam của thành phố Đà Nẵng là cảng cá Tam Quang, nơi đứng chân của đội tàu đánh bắt xa bờ hùng hậu nhất của thành phố Đà Nẵng. Những ngày này, khu vực cầu cảng dài hơn 250m tại đây luôn trong không khí nhộn nhịp khi các tàu câu mực xà đi đánh bắt dài ngày trở về. Những chiếc xe tải lớn của thương lái từ khắp nơi liên tục ra vào cầu cảng để làm giá với chủ tàu, sẵn sàng bốc hàng đi khi hai bên thống nhất được giá cả.

Theo Ban quản lý cảng cá Tam Quang, từ đầu năm 2025 đến nay, cảng cá ghi nhận khoảng hơn 3.300 lượt tàu đánh bắt xa bờ cập bến, với tổng sản lượng ước trên 4.800 tấn thủy sản, trong đó mực xà khô chiếm khoảng 50%.

Tại Phòng Điều độ cảng cá vào thời điểm chính vụ hiện nay luôn có nhân viên túc trực 24/24 giờ để làm thủ tục cập bến cho các phương tiện theo quy định, nhất là rà soát, chủ động phát hiện những trường hợp vi phạm đánh bắt IUU. Bảng thông báo về quy trình các bước kiểm tra tàu cập cảng bốc dỡ thuỷ sản, kiểm tra tàu rời cảng, kiểm tra cấp giấy xác nhận nguyên liệu thuỷ sản cũng được treo trên tường ở vị trí thuận lợi để nhân viên cảng cá và bà con ngư dân dễ dàng nắm bắt, tuân thủ.

Ông Phan Đình Châu, Phó giám đốc Trung tâm khuyến nông và Quản lý cảng cá Quảng Nam cho biết, cảng cá Tam Quang là cảng cá loại 2 và là cảng chỉ định được xác định nguồn gốc nguyên liệu hải sản khai thác trên biển nên các tàu đánh bắt vùng khơi của địa phương cũng như ở tỉnh Quảng Ngãi thường cập bến tiêu thụ sản phẩm.

Thực hiện việc chống khai thác IUU, nhân viên của cảng đã phối hợp chặt chẽ với Văn phòng đại diện kiểm soát nghề cá thực hiện nghiêm các bước khai báo thông tin, giám sát hành trình di chuyển khai thác dài ngày của các tàu, nhất là các tàu câu mực. Khi thuyền trưởng nộp nhật ký khai thác ghi đầy đủ thông tin mới được phép bốc dỡ hàng tại bến cảng.

Vui mừng vừa cập bờ sau chuyến biển kéo dài hơn 1 tháng tại vùng biển Hoàng Sa thu về hơn 10 tấn mực xà khô. Ông Nguyễn Công Chất, thuyền trưởng tàu cá mang số hiệu QNa91522TS chia sẻ, thời tiết đi biển năm nay gặp nhiều bất lợi khi xuất hiện nhiều cơn bão lớn trên biển Đông ảnh hưởng đến sản lượng cũng như kế hoạch khai thác dài ngày của bà con ngư dân. Tuy nhiên, với nghề câu mực xà được bù đắp lại một phần vì giá mực khô hiện ở mức 200 nghìn đồng/kg, cao hơn nhiều so với đầu năm. Với mức giá trên, chuyến biển này ông Chất và 50 bạn thuyền đi câu mực thu về hơn 2 tỷ đồng.

“Đặc thù của nghề câu mực xà khơi là các tàu lớn phải đi xa đến những vùng biển nước sâu và di chuyển theo con mực, tuỳ theo mùa nước trong hay nước đục nên tiềm ẩn nhiều nguy cơ vi phạm về ranh giới vùng biển đánh bắt. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của máy giám sát hành trình sẽ đưa ra cảnh báo trước vài hải lý và các tàu câu mực cũng nghiêm chỉnh chấp hành, bởi nếu vi phạm IUU khi cập vào cảng cá sẽ bị xử phạt nặng theo quy định pháp luật, không bù lại phí tổn cho chuyến đi biển”, ông Chất nói.

*Không để mất tín hiệu hải trình

Hiện nay, các tàu khai thác thuỷ sản có chiều dài thân tàu từ 15 m trở lên, hoạt động ở vùng khơi bắt buộc phải lắp đặt thiết bị giám sát hành trình. Thiết bị này sẽ phải bật liên tục từ khi tàu xuất bến đến khi kết thúc chuyến biển cập cảng cá chỉ định. Nếu thuyền trưởng để mất tín hiệu hành trình trong vòng 6 giờ đồng hồ liên tục trở lên sẽ bị xem là vi phạm IUU và bị xử phạt theo quy định.

Theo Chi cục Biển đảo và thủy sản thành phố Đà Nẵng, từ đầu năm 2025 đến nay, cơ quan chức năng đã xử phạt vi phạm hành chính 66 vụ vi phạm khai thác IUU với tổng số tiền gần 7 tỷ đồng.

Hiện nay, nhiều chủ phương tiện đánh bắt ở vùng biển xa bờ đã chủ động lắp đặt thêm từ 1 - 2 thiết bị giám sát hành trình nhằm đảm bảo tín hiệu di chuyển của tàu cá được truyền tải ổn định, thông suốt trên hệ thống quản lý tàu cá quốc gia.

Đầu năm 2025, ngư dân Phạm Hữu Đức, thuyền trưởng tàu cá QNa 90721 (xã Núi Thành) hành nghề lưới vây ở ngư trường Trường Sa đã quyết định đầu tư hơn 20 triệu đồng để lắp đặt thêm một thiết bị giám sát hành trình mới, bởi thiết bị giám sát trước đây của anh được lắp đặt cách đây đã 6 năm, hiện hoạt động không ổn định, tín hiệu đường truyền về đất liền thường hay gặp sự cố trục trặc.

“Nhiều khi ra đến ngư trường, bà con ngư dân mải mê đánh bắt thuỷ sản hoặc vào buổi tối đi ngủ trên tàu không để ý đến máy điện thoại có cài đặt phần mềm theo dõi tín hiệu của thiết bị giám sát hành trình. Nếu thiết bị không phát tín hiệu, ngắt kết nối quá 6 giờ liên tục mà không chứng minh được lý do khách quan sẽ bị xử phạt. Một số trường hợp bà con phải bỏ dở chuyến đi biển để quay trở lại bờ. Do vậy, nhiều tàu đánh bắt ở vùng khơi hiện nay lựa chọn lắp đặt đồng thời hai thiết bị giám sát hành trình để yên tâm trong quá trình sản xuất dài ngày trên biển”, ông Đức chia sẻ.

Theo ngư dân Huỳnh Ngọc Anh, chủ tàu cá QNa91617 (xã Núi Thành), mức xử phạt cho tàu cá vi phạm thời gian ngắt kết nối hành trình trong chuyến đi biển khoảng 25 triệu đồng khiến cho nhiều chủ tàu quyết định lắp đặt thêm máy mới, chịu mất thêm chi phí thuê bao hàng tháng, đề phòng khi máy này gặp sự cố sẽ có máy khác phát tín hiệu về đất liền.

“Với việc quản lý chặt chẽ nghề khai thác thuỷ sản trên biển hiện nay, ý thức người dân về chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật được nâng lên rất nhiều. Bà con chủ động đầu tư trang bị thêm máy móc để mỗi chuyến đi biển trở về, mọi thông tin về khai thác đều được minh bạch, không vi phạm IUU, từ đó giúp sản phẩm thuỷ sản được tiêu thụ dễ dàng ở thị trường nội địa cũng như xuất khẩu”, ông Huỳnh Ngọc Anh cho biết.

Trưởng Ban quản lý Âu thuyền và cảng cá Thọ Quang Nguyễn Lại cho rằng, phần lớn ngư dân hiện nay đã “thấm” các quy định về thực hiện IUU, nhận thức được trách nhiệm cũng như tự giác chấp hành, nếu không sẽ không thể ra khơi hoạt động đánh bắt và hưởng các chính sách hỗ trợ khuyến khích vươn khơi bám biển của Nhà nước.

“Các cảng cá giữ vai trò mấu chốt trong việc gỡ thẻ vàng IUU, nếu kiểm soát tốt tàu ra vào cảng cũng như sản lượng đánh bắt”, ông Nguyễn Lại nhấn mạnh.

Sản lượng thủy sản bốc dỡ qua cảng Thọ Quang từ đầu năm 2025 đến nay khoảng 40.000 tấn; trong đó, xác nhận nguồn gốc thủy sản cho doanh nghiệp xuất khẩu khoảng 30 tấn, chủ yếu đi qua thị trường châu Âu. Đối với những lô hàng xuất khẩu, phía đối tác thường kiểm tra rất kỹ thông tin về quá trình khai thác, xem nguồn gốc sản phẩm có liên qua đến các tàu cá vi phạm IUU hay không.

Cùng với việc quản lý chặt chẽ hoạt động khai thác thủy sản trên biển của các tàu cá, cơ sở hạ tầng cảng cá và âu thuyền của thành phố Đà Nẵng những năm gần đây cũng có sự thay đổi mạnh mẽ, theo hướng hiện đại, tạo tiền đề quan trọng để phát triển bền vững ngành khai thác thủy sản và đáp ứng yêu cầu phòng, chống khai thác IUU.

Dự kiến cuối tháng 8/2025, dự án nâng cấp mở rộng cảng cá Thọ Quang giai đoạn 2 với tổng mức đầu tư 250 tỷ đồng sẽ hoàn thành, bao gồm các hạng mục mở rộng cầu cảng, hệ thống sân bãi, khu chợ buôn bán thủy sản… qua đó đáp ứng 300 lượt tàu cập cảng mỗi ngày và lượng hàng qua cảng khoảng 100.000 tấn mỗi năm.

Đối với cảng cá Tam Quang cũng đã được đầu tư hạ tầng cơ bản và khu âu thuyền neo đậu An Hòa nằm gần cảng cá Tam Quang đang được đầu tư nâng cấp, đáp ứng nhu cầu tránh trú bão an toàn cho đội tàu đánh bắt xa bờ phía Nam của thành phố.