Kinh nghiệm hồi sinh trung tâm đô thị tại Hàn Quốc

Theo chuyên gia quy hoạch đô thị tại Hàn Quốc, mô hình phát triển các khu chung cư quy mô lớn, vốn được xem là giải pháp chủ đạo để tăng nguồn cung nhà ở tại đô thị, đang bộc lộ những hạn chế, đặc biệt tại các khu vực trung tâm thành phố, nơi quỹ đất ngày càng khan hiếm nhưng hiệu quả sử dụng lại chưa tương xứng với tiềm năng.

Trong cuộc trả lời phỏng vấn báo Kyunghyang Shinmun mới đây, kiến trúc sư Hwang Doo-jin, Giám đốc Công ty Kiến trúc Hwang Doo-jin Architects, cho rằng quan niệm cho rằng dân số đô thị chỉ có thể gia tăng thông qua việc xây dựng các khu chung cư quy mô lớn là chưa chính xác. Loại hình nhà ở này phù hợp hơn với các khu vực ngoại ô, trong khi tại trung tâm đô thị, các khu chung cư khép kín thường không khai thác hết giá trị của đất đai và khó tạo ra môi trường đô thị sôi động, năng động.

Dẫn trường hợp khu chung cư Gyeonghuigung Xi tại quận Jongno (Seoul), ông Hwang cho biết dự án được xây dựng trên nền đất của các khu dân cư cũ có mật độ dân số cao, nhưng sau khi hoàn thành lại không giúp gia tăng dân số địa phương.

Dân số quận này vẫn tiếp tục giảm sau khi dự án hoàn thành, cho thấy hiệu quả sử dụng đất chưa tương xứng với tiềm năng của khu vực trung tâm. Ông cho rằng mật độ xây dựng và hệ số sử dụng đất của dự án đều thấp hơn mức có thể đạt được tại một khu vực trung tâm lịch sử và thương mại quan trọng như Jongno.

Những quan điểm trên được kiến trúc sư Hwang trình bày trong cuốn sách mới mang tên “Dự án 300.000 dân cho khu vực bên trong bốn cổng thành Seoul”, — tác phẩm tiếp nối các nghiên cứu trước đó của ông về mô hình đô thị bền vững. Theo tác giả, vấn đề đáng lo ngại hiện nay là tình trạng suy giảm dân số tại các khu trung tâm cũ của Hàn Quốc.

Không chỉ ở Seoul, nhiều thành phố lớn như Gwangju hay Daegu cũng đang chứng kiến xu hướng người dân chuyển ra vùng ven, nơi có nhiều khu chung cư mới với giá nhà phù hợp hơn và điều kiện sinh hoạt hiện đại hơn. Xu hướng này khiến các khu trung tâm cũ dần mất đi chức năng cư trú, trở thành nơi tập trung văn phòng, cơ quan hành chính hoặc hoạt động thương mại vào ban ngày nhưng vắng lặng, thiếu sức sống vào buổi tối và cuối tuần.

Khu vực bên trong bốn cổng thành Seoul vốn là trung tâm của thành phố hiện chỉ còn khoảng 100.000 cư dân sinh sống. Trong khi đó, các tài liệu lịch sử ghi nhận dân số khu vực này từng vượt 300.000 người vào cuối thế kỷ XVIII. Dù tập trung nhiều cơ quan, doanh nghiệp, di tích văn hóa và hạ tầng công cộng quan trọng, khu vực này vẫn chưa thu hút được cư dân quay trở lại sinh sống lâu dài.

Theo ông Hwang, sự sụt giảm dân số không chỉ làm suy yếu cộng đồng dân cư địa phương mà còn kéo theo sự thu hẹp của các dịch vụ thiết yếu như cửa hàng tạp hóa, hiệu giặt là, nhà thuốc hay các cơ sở giáo dục. Khi số lượng cư dân giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định, hệ sinh thái dịch vụ phục vụ đời sống hằng ngày cũng khó duy trì, từ đó tiếp tục làm giảm sức hấp dẫn của khu vực trung tâm.

Bên cạnh đó, số lượng cử tri giảm cũng khiến các địa phương này có ít tiếng nói hơn trong quá trình phân bổ ngân sách và hoạch định chính sách phát triển.

Nhiều chuyên gia đô thị nhận định đây là hệ quả của mô hình phát triển đô thị thiên về mở rộng không gian hơn là tái tạo các khu vực hiện hữu. Các thành phố liên tục phát triển về phía ngoại vi, trong khi khu trung tâm dần suy giảm chức năng cư trú. Quá trình này tạo nên cấu trúc đô thị theo dạng "bánh vòng", trong đó lõi trung tâm ngày càng thưa dân trong khi dân cư lại tập trung tại các vành đai bên ngoài.

Ông Hwang cho rằng mô hình này làm gia tăng đáng kể nhu cầu đi lại hằng ngày, gây áp lực lên hệ thống giao thông công cộng và đẩy tăng chi phí đầu tư hạ tầng. Thực tế, việc Chính phủ Hàn Quốc đang triển khai mạng lưới đường sắt đô thị tốc độ cao vùng thủ đô Seoul phần nào phản ánh nhu cầu kết nối ngày càng lớn giữa nơi ở tại vùng ven và nơi làm việc ở khu vực trung tâm.

Để khắc phục tình trạng trên, ông Hwang đề xuất phát triển các công trình hỗn hợp quy mô nhỏ và vừa, kết hợp chức năng thương mại ở tầng dưới với không gian sinh hoạt ở các tầng trên. Mô hình này được ông gọi là "kiến trúc bánh gạo cầu vồng", dạng công trình đa chức năng kết hợp không gian thương mại và nhà ở trong cùng một tòa nhà, lấy cảm hứng từ loại bánh truyền thống nhiều màu sắc, nhiều lớp của Hàn Quốc.

Theo đề xuất, các tòa nhà cao khoảng 5 tầng với hệ số sử dụng đất khoảng 250% có thể giúp tăng mật độ cư trú tại khu trung tâm mà vẫn duy trì được cảnh quan đô thị. Sự hiện diện của các cửa hàng, quán cà phê, dịch vụ dân sinh ở tầng trệt cũng góp phần hình thành các tuyến phố đi bộ sôi động, tạo môi trường sống thuận tiện và thân thiện hơn cho cư dân.

Mô hình này được đánh giá là hiệu quả hơn các khu nhà ở đơn chức năng, vốn thường dành phần lớn tầng một cho bãi đỗ xe và ít đóng góp cho hoạt động kinh tế đường phố.

Ông Hwang dẫn ví dụ về Greenwich Village ở New York (Mỹ), nơi các công trình hỗn hợp giữa nhà ở và thương mại đã góp phần duy trì sức sống đô thị và tạo nên môi trường sống hấp dẫn ngay tại trung tâm thành phố. Theo ông, đây là mô hình mà các đô thị Hàn Quốc có thể tham khảo trong quá trình tái thiết khu vực lõi đô thị.

Ngoài các giải pháp về nhà ở, chuyên gia này cũng đề xuất đưa một số trường học danh tiếng từng di dời về khu vực Gangnam trở lại trung tâm lịch sử của Seoul nhằm thu hút các hộ gia đình trẻ và tái tạo cộng đồng dân cư. Ông cho rằng việc khôi phục chức năng giáo dục, cùng với mở rộng không gian công cộng và cải thiện môi trường sống, sẽ góp phần tái tạo cộng đồng dân cư bền vững hơn.

Theo ông Hwang, thay vì tiếp tục mở rộng đô thị theo chiều ngang, các thành phố Hàn Quốc cần ưu tiên tái thiết và phục hồi các khu trung tâm lịch sử. Không chỉ là vấn đề quy hoạch hay nhà ở, đây còn là bài toán liên quan đến hiệu quả sử dụng đất, giảm phát thải khí nhà kính từ giao thông, bảo tồn di sản đô thị và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Trong bối cảnh dân số Hàn Quốc đang bước vào giai đoạn suy giảm, việc khai thác hiệu quả hơn các khu vực trung tâm hiện hữu được xem là một trong những hướng đi quan trọng để bảo đảm sự phát triển đô thị bền vững trong dài hạn.