Làm chủ không gian để trở thành quốc gia biển mạnh - Bài cuối: Đô thị biển đón cơ hội thành cực tăng trưởng mới

Luật Phát triển đô thị cùng các nghị quyết mới của Bộ Chính trị đang mở thêm không gian để các đô thị ven biển chuyển từ phát triển dựa vào cảnh quan, du lịch sang mô hình đa ngành, gắn cảng biển, logistics, công nghiệp, dịch vụ và kinh tế xanh. Với hơn 3.000 km bờ biển cùng hàng loạt đô thị lớn nằm dọc các hành lang kinh tế ven biển, nhiều địa phương đã hình thành những trung tâm du lịch, thương mại, công nghiệp và dịch vụ quan trọng. Hành lang pháp lý mới tạo cơ hội khai thác hiệu quả không gian biển, nâng cao chất lượng đô thị và huy động nguồn lực cho phát triển.

* Đặt đô thị biển trong mạng lưới liên kết vùng

Nghị quyết 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh xác định biển là không gian phát triển chiến lược, động lực tăng trưởng, đồng thời yêu cầu phát triển kinh tế biển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và bảo vệ môi trường. Cùng đó, Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý cho quy hoạch, đầu tư và phát triển hệ thống đô thị theo hướng đồng bộ, hiện đại, xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Những định hướng này tạo nền tảng để đô thị biển được nhìn nhận không chỉ là nơi tập trung dân cư hay điểm đến du lịch, mà là một mắt xích trong cấu trúc kinh tế biển và hệ thống đô thị quốc gia. Theo các chuyên gia, lợi thế của đô thị biển không chỉ nằm ở vị trí gần biển mà quan trọng hơn là khả năng kết nối biển với khu vực phía sau.

Một cảng biển muốn phát huy hiệu quả cần hệ thống logistics, đường bộ, đường sắt, trung tâm phân phối và các khu sản xuất đi kèm. Khu công nghiệp cần nguồn nhân lực, nhà ở và dịch vụ. Du lịch cần sân bay, giao thông, không gian công cộng và hệ thống dịch vụ chất lượng cao.

TS Nguyễn Văn Đính - Chủ tịch Hội Môi giới bất động sản Việt Nam cho rằng, phát triển đô thị biển cần được đặt trong quy hoạch tổng thể, dài hạn và có tính liên vùng, tránh tình trạng phát triển nhanh nhưng cục bộ. Kinh tế biển có sức lan tỏa lớn tới thương mại, logistics, vận tải, du lịch và nhiều ngành dịch vụ khác. Vì vậy, đô thị ven biển phải được quy hoạch để các lĩnh vực này hỗ trợ lẫn nhau.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy hướng đi này đang rõ hơn. Điển hình như Đà Nẵng có lợi thế về du lịch, dịch vụ, sân bay và cảng biển. Việc phát triển cảng Liên Chiểu cùng hệ thống logistics được kỳ vọng giúp thành phố mở rộng vai trò từ một trung tâm du lịch thành đầu mối giao thương và logistics của khu vực.

Tại Khánh Hòa, chuỗi đô thị Nha Trang, Cam Lâm, Cam Ranh cùng khu vực Vân Phong tạo ra một cấu trúc phát triển đa trung tâm, kết hợp du lịch, dịch vụ, cảng biển, logistics và công nghiệp.

Tương tự, Quảng Ninh cũng đang phát triển mạnh mô hình kinh tế biển đa ngành. Khu kinh tế ven biển Quảng Yên được định hướng trở thành trung tâm kinh tế biển đa ngành, gắn với công nghiệp, thương mại, du lịch, dịch vụ và hệ thống cảng, đồng thời hình thành các đô thị hiện đại, thông minh...

Dưới góc nhìn của đại biểu Quốc hội, PGS-TS Trần Hoàng Ngân cho rằng Việt Nam có lợi thế rất lớn về biển và cần khai thác lợi thế này theo hướng chiến lược, gắn phát triển đô thị với cảng biển, logistics và các trung tâm kinh tế. Hướng ra biển, phát triển kinh tế biển một cách chiến lược là cơ hội tạo sức bật mạnh.

"Điểm quan trọng là tư duy quy hoạch cần chuyển từ từng đô thị riêng lẻ sang mạng lưới đô thị biển. Một đô thị có thể đảm nhận vai trò du lịch, đô thị khác là cảng biển - logistics, nơi khác phát triển công nghiệp hoặc dịch vụ. Khi được kết nối bằng hạ tầng và cơ chế phù hợp, tổng thể sẽ tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với phát triển riêng rẽ" - ông Ngân phân tích.

Theo đó, một đô thị biển mạnh không nhất thiết phải có nhiều dự án nhất, mà cần tạo ra được nhiều mối liên kết kinh tế nhất.

* Từ lợi thế cảnh quan đến động lực kinh tế xanh

Một thách thức lớn đối với các đô thị ven biển là tránh phụ thuộc quá mức vào du lịch và phát triển bất động sản. Biển có thể tạo ra giá trị lớn hơn nếu được khai thác đồng thời cho logistics, dịch vụ hàng hải, công nghiệp công nghệ cao, năng lượng sạch, kinh tế số và các ngành kinh tế mới.

Nghị quyết 20-NQ/TW đặt mục tiêu phát triển kinh tế biển theo hướng hiện đại, xanh, dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời yêu cầu sử dụng bền vững tài nguyên, bảo vệ môi trường biển và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng ven biển. Đây cũng là yêu cầu trực tiếp đối với quá trình đô thị hóa.

Các đô thị biển sẽ phải đầu tư mạnh hơn cho hệ thống thoát nước, xử lý nước thải, giao thông công cộng, không gian xanh, hạ tầng chống ngập và các công trình có khả năng thích ứng với thời tiết cực đoan. Nếu chỉ mở rộng xây dựng mà không nâng cấp hạ tầng và chất lượng dịch vụ đô thị, lợi thế biển có thể trở thành áp lực đối với chính thành phố.

Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026 cũng đặt nhiệm vụ nghiên cứu chương trình phát triển đô thị giai đoạn 2026-2030; trong đó định hướng xây dựng một số đô thị ven biển hiện đại theo mô hình sinh thái, tăng trưởng xanh, thông minh, gắn với phát triển du lịch bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu.

Theo PGS-TS Trần Hoàng Ngân, việc phát triển kinh tế biển cần đi cùng quy hoạch phù hợp và đánh giá đầy đủ tác động môi trường. Đây là điều kiện để các địa phương vừa khai thác lợi thế, vừa bảo đảm dư địa phát triển lâu dài.

Trong khi đó, Nghị quyết 21-NQ/TW được Ban Chấp hành Trung ương ban hành ngày 28/7/2026 về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan, mở thêm yêu cầu về nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đất đai, tăng tính đồng bộ giữa quy hoạch đất đai với quy hoạch đô thị và quy hoạch vùng. Điều này có ý nghĩa quan trọng với các đô thị biển, nơi nhu cầu phát triển hạ tầng, nhà ở, dịch vụ và các không gian kinh tế ngày càng lớn.

Các chính sách mới đang tạo ra một khung phát triển rộng hơn cho đô thị biển. Thách thức tiếp theo nằm ở khả năng cụ thể hóa quy hoạch, lựa chọn đúng ngành kinh tế có lợi thế và tạo cơ chế để nguồn lực công - tư cùng tham gia.

Nếu làm tốt, các đô thị ven biển có thể trở thành những cực tăng trưởng mới, kết nối kinh tế đất liền với không gian biển, đồng thời tạo động lực cho cả vùng thay vì chỉ phát triển riêng từng địa phương.