Làng nghề trăm tuổi tìm sức sống mới từ đổi mới và truyền thống

Qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, làng nghề không chỉ tạo ra những sản phẩm gỗ tinh xảo mà còn chứa đựng tâm huyết, sự khéo léo và niềm tự hào của những người thợ. Trước sức ép của thị trường và sự phát triển của công nghệ, những người làm nghề nơi đây đang nỗ lực gìn giữ tinh hoa cha ông, đồng thời chủ động đổi mới để đưa thương hiệu mộc Chợ Thủ không ngừng vươn xa.

* Giữ lửa nghề cha ông

Về xã Long Điền (tỉnh An Giang), dọc theo tuyến Quốc lộ 80B, rộn rã tiếng máy cưa hòa cùng tiếng đục, tiếng bào và mùi gỗ mới thoảng trong gió đã trở thành nét đặc trưng của một làng nghề có lịch sử hàng trăm năm. Không biển hiệu cầu kỳ, không xưởng sản xuất đồ sộ, nhưng chính những mái nhà đơn sơ với những người thợ miệt mài bên khúc gỗ đã tạo nên danh tiếng cho làng mộc Chợ Thủ – nơi được mệnh danh là “đệ nhất nghề mộc và chạm khắc gỗ vùng Tây Nam Bộ”.

Theo ông Trần Minh Đoàn, đại diện làng nghề mộc Chợ Thủ (xã Long Điền, tỉnh An Giang), nghề mộc Chợ Thủ theo chân những người dân từ miền Bắc vào Nam khai phá vùng đất mới. Ban đầu, người thợ chỉ đóng những vật dụng phục vụ sinh hoạt gia đình như bàn, ghế, giường, tủ. Qua thời gian, bằng sự khéo léo, cần cù, tỉ mỉ và óc sáng tạo, những người thợ đã nâng tầm sản phẩm bằng các kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, tạo nên thương hiệu riêng cho làng nghề, được khách hàng trong và ngoài vùng biết đến.

Có thời kỳ, nhắc đến Chợ Thủ là nhắc đến một trong những làng mộc nổi tiếng nhất miền Tây Nam Bộ. Sản phẩm của làng nghề không chỉ phục vụ người dân trong tỉnh mà còn được tiêu thụ ở nhiều địa phương trong cả nước, thậm chí xuất sang Campuchia.

Ông Đoàn cho rằng, điều đáng quý nhất của làng nghề mộc Chợ Thủ không chỉ là những sản phẩm gỗ đẹp mắt mà còn là cách những người thợ gìn giữ nghề của cha ông. Ở Chợ Thủ, nhiều gia đình có ba, bốn đời gắn bó với nghề. Người đi trước truyền nghề cho người đi sau bằng tất cả kinh nghiệm tích lũy suốt nhiều năm, từ cách chọn gỗ, xử lý nguyên liệu đến từng đường chạm, nét khắc,…

Ông Đặng Văn Nô (thợ mộc tại cơ sở Út Nhí, xã Long Điền, tỉnh An Giang) - người đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề cho biết, ông nối nghiệp từ cha và ông nội. Với ông, mỗi sản phẩm hoàn thành không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là niềm tự hào khi tiếp tục giữ gìn nghề truyền thống của gia đình.

“Đây là nghề ông bà để lại. Từ ông nội, cha rồi đến tôi là ba đời. Bình quân hai ngày tôi hoàn thành một chiếc giường. Nghề vất vả nhưng cho thu nhập ổn định, quan trọng hơn là mình giữ được nghề của gia đình” – ông Nô chia sẻ.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua hàng chục công đoạn, từ chọn gỗ, cưa xẻ, bào láng, lấy dấu, vào khung, chạm khắc, lắp ráp, sơn hoàn thiện… Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác, kiên trì và kinh nghiệm. Chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể làm mất giá trị của cả sản phẩm.

Theo anh Trần Trung Hảo (sinh năm 1994, ngụ ấp Long Bình, xã Long Điền) - người có hơn 10 năm gắn bó với nghề và là thế hệ thứ 5 của làng nghề mộc Chợ Thủ, ngày nay máy móc đã hỗ trợ rất nhiều, nhưng không thể thay thế đôi tay và cảm nhận của người thợ. Có những sản phẩm phải mất vài tháng mới hoàn thành vì từng đường chạm đều được thực hiện thủ công.

“Máy có thể làm nhanh, nhưng cái hồn của sản phẩm thì chỉ có người thợ mới tạo ra được” - anh Hảo tâm sự.

Trên từng thớ gỗ, những hoa văn rồng, phượng, mai, lan, cúc, trúc hay các họa tiết truyền thống hiện lên mềm mại đó là kết quả của hàng giờ lao động miệt mài. Với người thợ ở làng mộc Chợ Thủ, làm nghề không chỉ cần sức khỏe mà còn phải có sự kiên nhẫn, óc thẩm mỹ và tình yêu với gỗ.

Ông Trần Minh Đoàn, đại diện làng nghề mộc Chợ Thủ cho biết, năm 2006, làng mộc Chợ Thủ được UBND tỉnh An Giang công nhận là làng nghề truyền thống với hơn 1.000 cơ sở và 2.500 lao động. Hiện nay, nghề mộc Chợ Thủ đã tiếp tục phát triển và lan tỏa sang nhiều địa phương lân cận, góp phần hình thành vùng sản xuất đồ gỗ lớn của tỉnh An Giang và vùng Tây Nam Bộ.

* Bắt nhịp với thị trường

Giữ nghề là điều quan trọng, nhưng để nghề sống được trong bối cảnh kinh tế thị trường lại là câu chuyện khác. Đặc biệt, những năm gần đây, làng mộc Chợ Thủ đối mặt với không ít khó khăn khi nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm, giá gỗ tăng cao, trong khi sản phẩm công nghiệp sản xuất hàng loạt có giá thành thấp hơn… Đứng trước sức ép đó, nhiều cơ sở sản xuất của làng mộc Chợ Thủ đã chủ động thay đổi cách làm.

Theo ông Trần Minh Đoàn, đại diện làng nghề mộc Chợ Thủ, sản phẩm hiện nay của làng nghề mộc Chợ Thủ rất phong phú, từ đồ nội thất gia đình đến cầu thang, bao lam, phù điêu, tượng gỗ hay các sản phẩm đặt theo yêu cầu. Giá trị mỗi sản phẩm dao động từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng, tùy chất liệu và mức độ chạm khắc.

Tại cơ sở mộc Minh Tú (ấp Long Thuận 2, xã Long Điền), từ một cửa hàng nhỏ ban đầu, nay đã phát triển thành hệ thống nhiều điểm trưng bày, liên kết với hơn 20 cơ sở gia công để đáp ứng đơn hàng.

Theo anh Trần Minh Hải, chủ cơ sở mộc Minh Tú, việc mở rộng sản xuất đi cùng yêu cầu kiểm soát chất lượng. Dù sản xuất theo quy mô lớn, mỗi công đoạn vẫn được thực hiện bởi những người thợ lành nghề để giữ uy tín của làng nghề.

Anh Hải cho rằng, điểm khác biệt của làng mộc Chợ Thủ là không chạy theo sản xuất hàng loạt. Các cơ sở mạnh dạn đầu tư máy cắt, máy bào và công nghệ khắc CNC nhằm giảm sức lao động, tăng năng suất. Tuy nhiên, những công đoạn quyết định vẻ đẹp của sản phẩm vẫn được thực hiện thủ công bằng tay.

Ông Lưu Văn Minh (ngụ ấp Long Thuận 2, xã Long Điền) - người có hơn 20 năm làm nghề khẳng định, máy móc chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều giữ chân khách hàng chính là sự tinh xảo và cái hồn trong từng đường nét của sản phẩm. Vì vậy, người thợ mộc ở lành nghề Chợ Thủ không lạm dụng khắc máy mà luôn kết hợp hài hòa giữa công nghệ và kỹ thuật thủ công truyền thống.

Không chỉ đổi mới công nghệ, nhiều cơ sở còn chủ động thích ứng với xu hướng tiêu dùng mới của khách hàng như: xây dựng thương hiệu, ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, đưa sản phẩm lên các nền tảng số, quảng bá qua mạng xã hội, xây dựng website, tham gia hội chợ triển lãm và kết nối với các đơn vị kinh doanh nội thất,... Nhờ đó, thị trường tiêu thụ không còn bó hẹp trong khu vực mà đã mở rộng đến Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác trong cả nước.

Bà Lê Trần Minh Hiếu, Chủ tịch UBND xã Long Điền (tỉnh An Giang) cho biết, làng nghề mộc Chợ Thủ hiện có hơn 2.000 hộ theo nghề, đa phần là các cơ sở sản xuất nhỏ và siêu nhỏ, với khoảng 3.000 lao động. Thu nhập bình quân của lao động đạt từ 5 - 7 triệu đồng/người/tháng.

Theo bà Hiếu, làng nghề mộc Chợ Thủ không chỉ tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Để bảo tồn và phát huy làng nghề, xã Long Điền đã và đang triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ như khuyến khích các cơ sở sản xuất liên kết, tổ chức lại sản xuất, phát triển nghề gắn với bảo vệ môi trường và tạo điều kiện tiếp cận các nguồn vốn khuyến công.

Bên cạnh đó, địa phương cũng chú trọng đào tạo, truyền nghề, khuyến khích ứng dụng khoa học - công nghệ vào sản xuất nhằm nâng cao chất lượng, đa dạng mẫu mã, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm. Đồng thời, hỗ trợ các cơ sở làng nghề tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ, triển lãm,… để quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ, từng bước đưa thương hiệu mộc Chợ Thủ phát triển bền vững.