Liên kết chuỗi giá trị, đưa cá rô phi thành ngành hàng xuất khẩu

Nhờ khả năng thích ứng cao với biến đổi khí hậu và tiềm năng thị trường lớn, địa phương đang đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng con giống nhằm đưa mặt hàng này tiến mạnh ra thị trường quốc tế.

*Thách thức từ quy mô nhỏ lẻ và chất lượng con giống

Trong bối cảnh nguồn tài nguyên nước ngọt toàn cầu chịu nhiều áp lực và sản lượng khai thác tự nhiên đạt ngưỡng, cá rô phi nổi lên như một giải pháp phát triển bền vững nhờ bậc dinh dưỡng thấp, tác động môi trường nhỏ và không cạnh tranh trực tiếp nguồn nước sinh hoạt. Ngoài ra, cơ hội xuất khẩu vào các thị trường tiềm năng như Hoa Kỳ, Trung Đông, Brazil và Nhật Bản đang mở rộng.

Tại thành phố Cần Thơ, cá rô phi từ lâu đã được người dân nuôi phổ biến dưới nhiều hình thức như lồng bè, ao, mương vườn, nuôi thâm canh vùng nước lợ hay nuôi luân canh trong các ao chuyên canh tôm.

Giai đoạn 2021–2024, diện tích nuôi cá rô phi vùng lợ tại địa phương dao động từ 3.597 đến 4.764 ha/năm, mang lại sản lượng từ 1.980 đến 3.198 tấn. Tính đến cuối năm 2025, toàn thành phố đã thả nuôi 604 ha cá rô phi. Tổng sản lượng cá rô phi đạt khoảng 3.300 tấn; trong đó, năng suất nuôi thâm canh đạt bình quân 35 tấn/ha và nuôi lồng bè đạt từ 7–8 tấn/bè. Đáng chú ý, mô hình nuôi luân canh cá rô phi trong ao nuôi tôm thẻ, tôm sú để cải tạo môi trường và hạn chế mầm bệnh đang phát huy hiệu quả kinh tế – xã hội rõ rệt.

Dù sở hữu tiềm năng lớn với hệ sinh thái đa dạng cùng hơn 28 hợp tác xã thủy sản có tổng diện tích canh tác trên 1.288 ha, ngành nuôi cá rô phi tại Cần Thơ vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Khó khăn lớn nhất hiện nay là quy mô sản xuất còn mang tính nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết chặt chẽ với các đơn vị thu mua, tiêu thụ. Thị trường nội địa thường xuyên biến động khiến giá cả thu mua không ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý đầu tư của người dân. Do giá cá giảm, dự báo diện tích thả nuôi trong năm 2026 sẽ có xu hướng sụt giảm.

Từ thực tế sản xuất, ông Ngô Công Luận, xã Hòa Tú khẳng định, địa phương có đầy đủ tiềm năng tự nhiên và điều kiện thuận lợi để phát triển nghề nuôi cá rô phi đạt năng suất cao. Tuy nhiên, sự bấp bênh về đầu ra và biến động giá cả thị trường là rào cản lớn nhất khiến người dân chưa mạnh dạn đầu tư nuôi cá hướng tới xuất khẩu.

Theo ông Luận, trong khi chi phí sản xuất trung bình lên tới 27.000 đồng/kg, thì giá thu mua thực tế có thời điểm sụt giảm sâu, chỉ còn dao động từ 22.000 - 25.000 đồng/kg, khiến người nuôi chịu lỗ từ 2.000 - 5.000 đồng/kg.

Trước áp lực rủi ro lớn, nhiều hộ dân không dám thả nuôi theo quy hoạch mà phải chọn giải pháp tình thế là nuôi không cho ăn để cải tạo ao, sau đó thu hoạch bán làm cá mồi hoặc bán xô với giá rẻ từ 6.000 đến 10.000 đồng/kg nhằm lấy công làm lãi. Do đó, ông Ngô Công Luận kiến nghị nhà nước cần sớm có các chính sách hỗ trợ thiết thực, đặc biệt là giải quyết bài toán bao tiêu đầu ra để người dân yên tâm sản xuất.

Bên cạnh đó, năng lực sản xuất giống tại chỗ của thành phố Cần Thơ chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế. Hiện năng lực cung ứng của thành phố đạt khoảng 30 triệu con cá rô phi giống, mới chỉ đáp ứng được khoảng 60% nhu cầu của người nuôi, phần còn lại vẫn phải nhập từ các tỉnh lân cận như Đồng Tháp, An Giang,…

Mặt khác, quy trình chế biến xuất khẩu chuyên biệt dành cho cá rô phi dù đã hình thành nhưng nhìn chung vẫn còn hạn chế so với tiềm năng dư địa. Đại diện Hợp tác xã sản xuất thương mại Nhất Tâm cho biết, nhiều chất kích thích sinh trưởng hoặc sinh sản có thể tồn dư ngay từ khâu sản xuất giống chứ không phải từ quá trình nuôi. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi các thị trường quốc tế, tiêu biểu là Hoa Kỳ, kiểm soát rất nghiêm ngặt dư lượng chất cấm trong sản phẩm thủy sản nhập khẩu.

Đồng thời, mỗi nhóm giống lại có độ lệch về định mức chế biến phi lê (tỷ lệ giữa khối lượng cá nguyên con và khối lượng thành phẩm sau khi loại bỏ đầu, nội tạng, xương và da). Thực tế có những nhóm giống có định mức chế biến ở mức 2.8 - 2.9, nhưng cũng có nhóm luôn ở mức 3.2 - 3.3. Chênh lệch này tuy không thể hiện nhiều ở giá bán con giống, nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả chế biến của doanh nghiệp. Vì vậy, việc nghiên cứu, tuyển chọn và định hướng sử dụng con giống có hiệu suất phi lê cao cần được xem là một trong những ưu tiên khi xây dựng chuỗi giá trị cá rô phi.

*Khơi thông chuỗi giá trị, bứt phá xuất khẩu

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ Quách Thị Thanh Bình, về lợi thế tự nhiên, cá rô phi nuôi tại vùng nước lợ, mặn của Đồng bằng sông Cửu Long cho chất lượng thịt thơm ngon vượt trội so với vùng nước ngọt hoặc các tỉnh phía Bắc, tạo ra ưu thế cạnh tranh rất lớn. Thêm vào đó, với dư địa mặt nước tiềm năng lên đến gần 100.000 ha và năng suất nuôi lồng bè đạt bình quân từ 30 đến 35 tấn/ha, Cần Thơ sở hữu nguồn lực sản xuất dồi dào.

Để đưa con cá rô phi trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD thế hệ mới, Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Trước hết, bài toán con giống đang được tập trung tháo gỡ thông qua việc ký kết hợp tác quốc tế. Thành phố đang phối hợp với Tập đoàn Tiran Shipping (Israel) nghiên cứu phát triển các dòng rô phi đơn tính gồm rô phi trắng, rô phi đen chịu mặn và điêu hồng. Kết quả bước đầu ghi nhận tỷ lệ cá đực đạt từ 80 - 92%, tạo cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng giống, thúc đẩy tốc độ tăng trưởng và khả năng chịu mặn tại các vùng ven biển.

Mấu chốt cho sự phát triển bền vững chính là hạ tầng chế biến và tiêu thụ công nghiệp. Hiện trên địa bàn thành phố đang sở hữu những hạt nhân chế biến mạnh, điển hình như nhà máy của Công ty TNHH Tài Kim Anh (công suất 200 tấn/ngày) chuyên sản xuất cá rô phi phi lê, nguyên con xuất khẩu và nhà máy của Công ty Cổ phần Thủy sản sạch Việt Nam chuyên cung ứng phân khúc rô phi phi lê cao cấp làm món sashimi, sushi cho thị trường Nhật Bản. Thời gian tới, ngành nông nghiệp địa phương sẽ chủ động làm việc với các doanh nghiệp này để xây dựng kế hoạch bao tiêu sản phẩm, khuyến khích liên kết và mở rộng vùng nuôi quy mô lớn.

Cùng với đó, thành phố Cần Thơ định hướng người nuôi tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình nuôi an toàn như VietGAP, GlobalGAP, ASC, xây dựng hệ thống ghi chép truy xuất nguồn gốc từ khâu con giống, thức ăn đến thu hoạch. Đây là điều kiện tiên quyết giúp sản phẩm vượt qua các rào cản kỹ thuật và thuế quan để thâm nhập sâu vào các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU.

Để tháo gỡ những nút thắt hiện tại và hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu, định hướng trọng tâm trong thời gian tới của ngành nông nghiệp Cần Thơ là xây dựng và hoàn thiện chuỗi liên kết giá trị cá rô phi bền vững. Trong đó, cần có sự tham gia đồng bộ và chặt chẽ giữa các doanh nghiệp cung ứng thức ăn, vật tư đầu vào, các hộ nuôi và đơn vị bao tiêu đầu ra nhằm tối ưu hóa chi phí sản xuất, ổn định giá thành và đảm bảo lợi nhuận lâu dài cho người nông dân.

Với những lợi thế về điều kiện tự nhiên và năng lực chế biến, UBND thành phố Cần Thơ đã đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tham gia Dự án cải thiện chuỗi giá trị cá rô phi Việt Nam và thúc đẩy thương mại các sản phẩm đậu nành chất lượng cao phục vụ nuôi trồng thủy sản, do Hoa Kỳ đầu tư và kéo dài trong 5 năm.

Để chuỗi giá trị này vận hành bền vững và tối ưu hóa hiệu quả kinh tế, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ đề xuất Cục Thủy sản và Kiểm ngư cần bổ sung thêm hai mắt xích quan trọng. Thứ nhất là sự tham gia của các doanh nghiệp thu mua, chế biến phế phẩm và phụ phẩm thủy sản nhằm gia tăng giá trị sản phẩm, đồng thời hiện thực hóa mô hình kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh bảo vệ môi trường. Thứ hai là xây dựng các chuỗi nuôi đạt chuẩn để sẵn sàng ứng phó với mọi yêu cầu kỹ thuật.

Đánh giá tính minh bạch và sự trung thực luôn là chìa khóa vàng để xây dựng lòng tin vững chắc, bà Quách Thị Thanh Bình, nhận định: “Trong bối cảnh nhận thức của người tiêu dùng về an toàn thực phẩm ngày càng nâng cao, việc cam kết thông tin minh bạch trong suốt chuỗi cung ứng chính là yếu tố sống còn để duy trì hợp tác lâu dài”.