Logistics mở lối cho xuất khẩu

Cảng Chu Lai có hệ thống kho, bãi hiện đại. Ảnh: Đỗ Trưởng – TTXVN

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu cạnh tranh ngày càng gay gắt, logistics không chỉ là khâu vận chuyển, lưu kho mà còn là yếu tố quyết định sức cạnh tranh của hàng hóa và năng lực xuất khẩu quốc gia. Muốn xuất khẩu tăng trưởng bền vững, Việt Nam cần phát triển logistics đồng bộ, kết nối hiệu quả các vùng sản xuất với cảng biển và thị trường quốc tế, đồng thời tháo gỡ điểm nghẽn về quy hoạch, hạ tầng, thể chế và dữ liệu. Đây là nền tảng giảm chi phí, nâng hiệu quả chuỗi cung ứng và tạo dư địa cho hàng Việt vươn xa.

Theo số liệu của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, 9 tháng năm 2026, Việt Nam nhập khẩu hơn 34,3 tỷ USD dịch vụ, tăng 15% so với cùng kỳ; riêng dịch vụ vận tải đạt 16,4 tỷ USD. Chi phí logistics của Việt Nam hiện được ước tính tương đương 16-17% tổng sản phẩm trong nước (GDP). Do đó, mục tiêu giảm tỷ lệ này xuống dưới 12% vào năm 2030, đồng thời hình thành 5-6 trung tâm logistics hiện đại đạt tiêu chuẩn quốc tế, đặt ra yêu cầu phải chuyển từ phát triển hạ tầng đơn lẻ sang tổ chức mạng lưới logistics quốc gia thống nhất, hiệu quả.

Theo ông Bùi Bá Nghiêm, chuyên gia cao cấp Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), vướng mắc chủ yếu hiện nay nằm ở quy hoạch. Hạ tầng tại nhiều nơi chưa được kết nối đồng bộ giữa khu công nghiệp, vùng nguyên liệu, trung tâm logistics và cảng biển; quy hoạch còn phân tán theo địa giới hành chính, trong khi dòng hàng hóa lại vận động xuyên vùng. Vì vậy, cần ưu tiên những tuyến, đầu mối có nhu cầu vận chuyển thực tế, khai thác tốt năng lực hạ tầng hiện hữu trước khi đầu tư mới. Đây cũng là yêu cầu đặt ra với quy hoạch mạng lưới trung tâm logistics quốc gia mà Bộ Công Thương đang triển khai. Các trung tâm cần được bố trí gắn với hành lang kinh tế, vùng sản xuất và cửa ngõ giao thương, có chức năng rõ ràng, tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp nhưng thiếu nguồn hàng.

Thực tiễn tại Bắc Ninh và Hưng Yên cho thấy, dư địa phát triển logistics gắn với các cực sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và mạng lưới giao thông liên vùng còn lớn. Bắc Ninh định hướng kết nối logistics với đường thủy, đường sắt và hàng không; Hưng Yên quy hoạch 14 cảng cạn ICD, 16 trung tâm logistics. Tuy nhiên, đường bộ vẫn chiếm ưu thế, trong khi kết nối đường thủy, đường sắt, kho ngoại quan và dịch vụ trung chuyển còn hạn chế. 

Bài toán không chỉ là xây thêm công trình, mà là tổ chức các mắt xích thành hệ thống vận hành hiệu quả. Cùng với quy hoạch, phải tạo đột phá về vận tải đa phương thức và hạ tầng phục vụ từng nhóm hàng xuất khẩu. Khi vận tải đường bộ vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo, áp lực chi phí và ùn tắc sẽ khó được giải quyết nếu đường thủy nội địa, đường sắt và vận tải ven biển chưa được khai thác tương xứng. Do đó, đầu tư kết nối đường sắt với khu công nghiệp, cảng biển; phát triển cảng cạn, kho hàng và trung tâm gom hàng; tăng khả năng vận chuyển bằng đường thủy cần được triển khai đồng bộ, thay vì phát triển từng phương thức riêng rẽ.

Chi phí logistics của Việt Nam hiện được ước tính tương đương 16-17% tổng sản phẩm trong nước. Ảnh: Ngọc Quỳnh/BNEWS/TTXVN

Ông Trương Văn Cẩm, đại diện Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho biết: Chi phí logistics nội địa chiếm khoảng 9-10%, trong khi biên lợi nhuận của doanh nghiệp thường chỉ ở mức 3-5%. Vì vậy, Hiệp hội kiến nghị mở rộng diện doanh nghiệp được hưởng chế độ ưu tiên hải quan, tăng khai thác đường thủy, đường sắt và đường biển, đồng thời xem xét phù hợp các khoản phí hạ tầng cảng biển để giảm gánh nặng cho doanh nghiệp.

Một khâu đột phá khác là số hóa thủ tục, liên thông dữ liệu và giảm thời gian chờ trong chuỗi logistics. Theo ông Nguyễn Duy Đạt, chuyên gia Viện Kinh doanh quốc tế và Logistics (Trường Đại học Thương mại) kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội Logistics Hà Nội, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện nhiều thao tác thủ công khi khai báo hải quan và xử lý dữ liệu tại cảng. Vì thế cần kết nối các hệ thống quản trị doanh nghiệp với hệ thống hải quan thông qua Open API, đồng thời chuẩn hóa các nền tảng cảng điện tử để dữ liệu được chia sẻ thông suốt giữa doanh nghiệp, cảng và cơ quan quản lý. Đây là giải pháp có thể giảm đáng kể thời gian xử lý chứng từ, hạn chế nhập liệu lặp lại và nâng tính minh bạch trong giao nhận. Hiệu quả sẽ cao hơn nếu được triển khai cùng một cơ sở dữ liệu logistics quốc gia, cho phép theo dõi luồng hàng, năng lực vận tải, kho bãi và chi phí theo thời gian thực. 

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), phát triển logistics là một nội dung quan trọng trong Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Dự thảo định hướng phát triển đội tàu quốc gia phù hợp với nhu cầu vận chuyển hàng xuất nhập khẩu chủ lực, nghiên cứu cơ chế tín dụng trung và dài hạn, đồng thời tạo nguồn cầu ổn định cho doanh nghiệp vận tải biển trong nước. Cùng đó, hình thành các hành lang công nghiệp – logistics – thương mại liên vùng, kết nối khu công nghiệp với cảng biển, sân bay, cửa khẩu và mạng lưới phân phối.

Về thể chế, Bộ Công Thương đang xây dựng nghị định thay thế Nghị định 163/2017/NĐ-CP về kinh doanh dịch vụ logistics, đồng thời nghiên cứu khả năng xây dựng Luật Logistics trong dài hạn. Việc hoàn thiện quy định cần đi cùng cơ chế phối hợp giữa các ngành, địa phương, giảm chồng chéo trong quản lý vận tải, hải quan, thuế và bảo hiểm. Cùng đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu logistics quốc gia, thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa để tối ưu vận tải, kho bãi, giảm thời gian chờ và chi phí vận hành.

Thương mại điện tử xuyên biên giới cũng mở ra dư địa mới cho xuất khẩu, giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng quốc tế nhưng vẫn cần tháo gỡ những hạn chế về chi phí vận chuyển đường dài và thủ tục logistics. Các chuyên gia thương mại nêu rõ: Kim ngạch xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử năm 2025 mới đạt khoảng 4,4 tỷ USD trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu khoảng 930 tỷ USD. Chi phí vận tải đường dài và thủ tục vẫn hạn chế khả năng tiếp cận thị trường xa. Vì vậy, phát triển xuất khẩu trực tuyến cần đi cùng dịch vụ hoàn tất đơn hàng, giao nhận quốc tế, hạ tầng dữ liệu và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng gian hàng trên sàn thương mại điện tử lớn.

Đặc biệt, để logistics thực sự mở lối cho xuất khẩu, các chuyên gia thương mại cho rằng: Cần chuyển trọng tâm từ mở rộng số lượng công trình sang hiệu quả kết nối và vận hành. Quy hoạch theo luồng hàng, phát triển vận tải đa phương thức, số hóa thủ tục, hoàn thiện thể chế và nâng năng lực doanh nghiệp trong nước phải được triển khai đồng bộ. Bởi chi phí giảm, thời gian giao hàng rút ngắn và chuỗi cung ứng chủ động hơn, logistics sẽ trở thành đòn bẩy giúp hàng Việt mở rộng thị trường, gia tăng giá trị và nâng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế./.