Mâm cơm Giỗ Tổ Hùng Vương - nét đẹp về triết lý nhân sinh

Mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, hàng triệu người Việt lại hướng về Đền Hùng với lòng thành kính tri ân công đức các vua Hùng. Bên cạnh không gian lễ hội mang tính cộng đồng, một nét đẹp văn hóa đáng chú ý đang diễn trong từng mái ấm đó là mâm cơm dâng cúng vua Hùng trong ngày giỗ 10/3 âm lịch.

Theo Ban tổ chức Giỗ Tổ Hùng vương năm 2026, điểm nhấn trong mùa lễ năm nay là việc khuyến khích mỗi gia đình chuẩn bị “mâm cơm tri ân” trong ngày giỗ Tổ. Hoạt động này không chỉ là sự nối dài của nghi lễ truyền thống, mà còn là biểu hiện sinh động của quá trình “đời sống hóa” tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong bối cảnh hiện đại.

Bà Nguyễn Thị Dụ (phường Việt Trì) cho biết, nhiều năm nay cứ vào ngày 10/3 âm lịch, gia đình bà lại chuẩn bị mâm cơm dâng cúng tại gia như một cách tri ân và nhắc nhớ về cội nguồn dân tộc. Trong mâm cơm dâng cúng, những lễ vật truyền thống không thể thiếu là bánh chưng và bánh dày, biểu tượng cho trời và đất, gắn với truyền thuyết Lang Liêu, thể hiện lòng hiếu thảo và triết lý nhân sinh sâu sắc của người Việt. Bên cạnh đó còn có cơm tẻ, sản vật gắn với nền nông nghiệp lúa nước. Sự kết hợp giữa nếp và tẻ hàm chứa ý nghĩa hài hòa âm dương, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Theo bà Dụ, điều quan trọng không chỉ nằm ở sự cầu kỳ của mâm cỗ mà ở không khí sum họp gia đình và tinh thần hướng về nguồn cội. Sau nghi lễ dâng cúng, các thành viên lại quây quần bên mâm cơm, chia sẻ, gắn kết và trao truyền những giá trị gia đình.

Bà Phạm Thị Hoàng Oanh, Phó Giám đốc Khu di tích lịch sử Đền Hùng cho biết, từ năm 2019, tỉnh Phú Thọ đã phát động, khuyến khích mỗi gia đình chuẩn bị “mâm cơm tri ân” vào ngày 10/3 âm lịch. Sáng kiến này nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng rộng rãi trên địa bàn, đặc biệt tại thành phố Việt Trì cũ và các vùng lân cận.

Việc đưa nghi lễ về không gian gia đình là bước chuyển quan trọng trong thực hành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ diễn ra ở nơi linh thiêng mà còn hiện diện trong đời sống thường nhật của mỗi gia đình. Điều đó giúp tín ngưỡng không bị "đóng khung" mà trở thành một phần của nếp sống văn hóa.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là bản sắc tiêu biểu, độc đáo của dân tộc Việt Nam. Trong tiến trình lịch sử, tín ngưỡng này đã góp phần nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc, củng cố tinh thần đoàn kết và ý thức hướng về cội nguồn. Việc duy trì mâm cơm dâng cúng trong ngày giỗ Tổ chính là một hình thức thực hành sinh động, cụ thể nhất của di sản văn hóa này.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi nhịp sống ngày càng nhanh và nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, mâm cơm gia đình càng trở nên thiêng liêng hơn bao giờ hết. Đặc biệt, trong ngày giỗ Tổ, khi các thành viên sum họp đông đủ, đó không chỉ là bữa ăn mà còn là không gian văn hóa, nơi các giá trị đạo lý được trao truyền, nơi mỗi người tự soi chiếu và hoàn thiện bản thân.

Việc chuẩn bị mâm cơm dâng cúng vua Hùng vì thế không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm mà còn góp phần khẳng định sức sống bền bỉ của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Đây chính là “sợi chỉ đỏ” kết nối quá khứ với hiện tại, gắn kết gia đình với cộng đồng, tạo nên nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển của dân tộc.

Từ ngàn đời nay, Giỗ Tổ Hùng Vương vẫn là ngày hội tụ thiêng liêng của lòng biết ơn và niềm tự hào dân tộc. Trong mỗi mái nhà, mâm cơm dâng cúng giản dị mà ấm áp ấy đang góp phần làm nên một diện mạo sống động, gần gũi cho di sản văn hóa, để đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” mãi được gìn giữ di sản và lan tỏa trong đời sống hôm nay và mai sau.