Minh bạch giá điện, kiểm soát chi phí, bảo đảm quyền lợi người sử dụng

Các đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế giá điện theo hướng minh bạch, kiểm soát chặt chẽ chi phí, phân bổ hợp lý rủi ro và bảo đảm quyền lợi của người sử dụng điện.

Cân bằng lợi ích trong xây dựng cơ chế giá điện

Tại phiên họp, các đại biểu cơ bản tán thành sự cần thiết sửa luật nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển điện lực, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật. Việc sửa đổi cũng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về phát triển điện lực, đồng thời hoàn thiện các cơ chế, chính sách tại Luật Điện lực năm 2024 và Nghị quyết số 253/2025/QH15 về phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng), cần có cơ chế đủ sức huy động đầu tư phát triển nguồn điện, lưới điện, bảo đảm cung cấp điện ổn định và an ninh năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, mọi thay đổi trong cơ chế giá điện cũng phải được xem xét thận trọng dưới góc độ quyền lợi của người sử dụng điện và lợi ích quốc gia.

Về nguyên tắc hình thành giá điện và kiểm soát tác động của cơ chế giá mới, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, cần làm rõ chi phí nào được coi là hợp lý để thu hồi, rủi ro nào thuộc trách nhiệm của nhà đầu tư và trường hợp nào chi phí được chuyển vào giá điện mà người dân, doanh nghiệp phải trả.

"Không thể đánh đồng mọi khoản chi thực tế của dự án với chi phí hợp lý mà xã hội phải gánh chịu", đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nêu; đề nghị tiếp tục rà soát, thể hiện rõ trong luật nguyên tắc kiểm soát chi phí, công khai và phân bổ rủi ro hợp lý giữa các chủ thể.

Đại biểu đề xuất, phương pháp tính giá, mức lợi nhuận và quy trình cụ thể có thể giao Chính phủ quy định chi tiết, trong đó cần chú ý cơ chế kiểm tra, kiểm toán chi phí; loại trừ chi phí không hợp lý do quản trị hoặc đầu tư kém hiệu quả; làm rõ cách xử lý khi chi phí phát sinh tác động đến giá bán lẻ điện.

Đối với quy định về lộ trình áp dụng giá bán lẻ điện theo giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường đối với khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép cũng như lộ trình xóa bỏ bù chéo giá điện, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, đây là những định hướng có thể góp phần sử dụng điện hiệu quả và phản ánh sát hơn chi phí cung cấp điện. Tuy nhiên, tác động của các cơ chế này không giống nhau đối với mọi hộ gia đình.

Vì vậy, đại biểu đề nghị đánh giá tác động tổng hợp của các cơ chế giá dự kiến thay vì xem xét riêng từng cơ chế. Khi áp dụng giá điện theo giờ, cần bảo đảm hệ thống đo đếm chính xác, người sử dụng có thể kiểm tra số liệu và hóa đơn, được cung cấp đầy đủ thông tin trước khi thực hiện; có phương án đối với những nhóm hộ dễ bị ảnh hưởng. Lộ trình xóa bỏ bù chéo giá điện cũng cần "đi cùng", đánh giá rõ những nhóm chịu tác động tăng chi phí và các giải pháp an sinh phù hợp.

Góp ý về cơ chế phát triển dự án và thị trường điện, đại biểu Tô Ái Vang (thành phố Cần Thơ) cho biết, dự thảo quy định Nhà nước có cơ chế phát triển các dự án điện lực phù hợp với cấp độ thị trường điện cạnh tranh, trên cơ sở bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh tài chính quốc gia và lợi ích của nhà nước, nhân dân.

Tuy nhiên, theo đại biểu Tô Ái Vang, dù cơ chế mua bán điện trực tiếp và thị trường điện cạnh tranh đã có bước tiến, việc xác định giá điện và đàm phán hợp đồng mua bán điện vẫn là điểm nghẽn. Một số dự án nguồn điện lớn hiện chậm triển khai do thiếu khung pháp lý, trong khi mô hình mua bán điện hiện nay còn phụ thuộc lớn vào Tập đoàn Điện lực Việt Nam.

Đại biểu đề nghị giao Chính phủ ban hành cơ chế đặc thù, cho phép cam kết tỷ lệ sản lượng điện bao tiêu tối thiểu trong dài hạn và áp dụng cơ chế chuyển đổi giá nhiên liệu đầu vào trong hợp đồng mua bán điện (PPA).

Bảo đảm đồng bộ từ phân loại đến xử lý chất thải rắn sinh hoạt

Tại phiên họp, các đại biểu cũng cho ý kiến về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Theo đại biểu Đặng Ngọc Huy (Quảng Ngãi), quy định hộ gia đình, cá nhân phải phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, nhưng sau gần 2 năm, việc thực hiện tại nhiều nơi vẫn chưa nghiêm túc, đồng bộ. Thực tế này cho thấy, cần xem xét không chỉ trách nhiệm của người dân mà cả cách thiết kế chính sách và tổ chức thực hiện.

Theo đại biểu, việc phân loại chất thải tại nguồn phải là trách nhiệm của cả hệ thống, không chỉ là nghĩa vụ của người dân. Đây chỉ là mắt xích đầu tiên trong chuỗi thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý; nếu người dân phân loại nhưng khi thu gom các loại chất thải lại bị trộn chung thì chính sách khó đi vào cuộc sống. Vì vậy, dự thảo Luật cần quy định trách nhiệm của đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý, bảo đảm chất thải đã phân loại không bị trộn lẫn trở lại.

Nhấn mạnh phân cấp phải gắn với trách nhiệm giải trình, đại biểu Đặng Ngọc Huy đề nghị giao Chính phủ quy định khung tiêu chí tối thiểu và thời hạn. Trên cơ sở đó, UBND cấp tỉnh phải công khai lộ trình, phạm vi, phương thức và tiến độ thực hiện. Địa phương chưa thực hiện được phải công khai lý do, thời hạn khắc phục và trách nhiệm của cơ quan liên quan, bảo đảm nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm”.

Cho rằng, muốn thay đổi hành vi bền vững, bên cạnh tuyên truyền, chế tài phải tạo động lực kinh tế theo nguyên tắc “thải nhiều thì trả nhiều”, đại biểu đề nghị rà soát dự thảo Luật để cơ chế giá phản ánh ít nhất 3 yếu tố: khối lượng hoặc thể tích, tính chất chất thải và mức độ phân loại. Cơ chế này phải đơn giản để người dân dễ hiểu, minh bạch để có thể giám sát và tạo đủ chênh lệch để khuyến khích giảm chất thải.