Mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa: Khi “hạnh phúc” trở thành thước đo của quản trị

Trong mô hình thí điểm “xã, phường xã hội chủ nghĩa” của Hà Nội, hạnh phúc và sự hài lòng của người dân không chỉ là mục tiêu cuối cùng mà còn là tiêu chí tổng hợp để đánh giá hiệu quả phát triển và hoạt động của chính quyền cơ sở.

Tuy nhiên, để “hạnh phúc” không dừng lại ở một thông điệp giàu ý nghĩa, Thư Lâm (một trong hai xã được Hà Nội thí điểm mô hình này) phải chuyển khái niệm tưởng như định tính này thành những kết quả cụ thể, có thể đo đếm, kiểm chứng và được chính người dân xác nhận.

*Đo hạnh phúc từ những thay đổi gần dân nhất 

Theo Đề án triển khai thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” tại Thủ đô Hà Nội, hệ thống đánh giá gồm 54 tiêu chí, trong đó có 52 tiêu chí chính được lượng hóa và 2 tiêu chí tổng hợp là đánh giá mức độ hài lòng và chỉ số hạnh phúc của người dân.

Phối cảnh không gian đô thị hiện đại trong định hướng phát triển hạ tầng tại xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội. Ảnh: TTXVN phát

Trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Xuân Lưu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội cho biết, 52 tiêu chí định lượng chính là cơ sở để hình thành 2 kết quả tổng hợp này.

Thành phố đã giao các sở, ngành thực hiện 18 nhiệm vụ cụ thể nhằm tiếp tục phân tích và cụ thể hóa tiêu chí theo hướng dễ hiểu, dễ thực hiện và người dân có thể kiểm chứng bằng kết quả thực tế. Các tiêu chí này sẽ được trải nghiệm trong quá trình thí điểm.

Lãnh đạo thành phố sẽ đánh giá thường xuyên để điều chỉnh nếu cần thiết, làm sao tiêu chí đi đúng vào thực chất. Sau khi triển khai từng nội dung, phải đạt được hai mục tiêu tổng hợp là chỉ số hài lòng và hạnh phúc của nhân dân.

Cách thiết kế này cho thấy hạnh phúc không được tách khỏi điều kiện sống hằng ngày. Nó phải là kết quả tổng hợp của chất lượng quản trị, thu nhập, việc làm, hạ tầng, giáo dục, y tế, môi trường, an sinh, văn hóa, an ninh và khả năng tiếp cận dịch vụ công.

Nói cách khác, một địa phương không thể được đánh giá cao về hạnh phúc nếu thu nhập tăng nhưng môi trường xuống cấp; thủ tục được số hóa nhưng người cao tuổi khó tiếp cận; hạ tầng phát triển nhưng người yếu thế chưa được thụ hưởng đầy đủ. 

Điểm đáng chú ý là kết quả không chỉ được đo bằng báo cáo hành chính. Ông Nguyễn Xuân Lưu nhấn mạnh yêu cầu làm cho các tiêu chí đủ rõ để người dân có thể kiểm chứng. Đây là ranh giới giữa hoàn thành nhiệm vụ trên hồ sơ và tạo ra thay đổi được cộng đồng thừa nhận. 

Qua rà soát ban đầu, xã Thư Lâm đã xác định 34/54 tiêu chí đã đạt hoặc cơ bản đạt; 20 tiêu chí còn lại cần tiếp tục xây dựng lộ trình thực hiện. Trong số những nội dung còn lại có các tiêu chí lớn về quy hoạch, hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông và hạ tầng đô thị - là những vấn đề cần nguồn lực cũng như sự đồng hành của thành phố.

Tuy nhiên, địa phương không chờ đến khi các dự án quy mô lớn hoàn thành mới đánh giá tác động của mô hình. Chủ tịch UBND xã Thư Lâm Phạm Trọng La cho biết, trước mắt xã lựa chọn cách tiếp cận từ những thay đổi nhỏ nhưng thường xuyên, để người dân trực tiếp nhìn thấy và cảm nhận.

Đó có thể là những chuyển biến trong chuyển đổi số, vệ sinh môi trường hoặc các công trình, phần việc được triển khai theo tuần, theo tháng trong Chiến dịch “100 ngày hành động vì Thư Lâm phát triển - Vì hạnh phúc của nhân dân”... Những thay đổi nhỏ nhưng mang lại sự ghi nhận của nhân dân thì đó chính là cảm nhận của hạnh phúc.

Theo cách tiếp cận này, hạnh phúc trước hết được đo bằng những trải nghiệm cụ thể trong đời sống hằng ngày: thủ tục hành chính được giải quyết nhanh hơn; người dân giảm thời gian, chi phí đi lại; đường làng, ngõ xóm sạch đẹp hơn; các điểm rác tồn đọng được xử lý; những người có hoàn cảnh khó khăn được hỗ trợ kịp thời; kiến nghị của người dân được tiếp nhận và giải quyết đến cùng... Đây cũng là những chỉ dấu gần gũi để người dân trực tiếp cảm nhận và đánh giá hiệu quả của mô hình.

*Gắn sự hài lòng với trách nhiệm phục vụ

Đo mức độ hài lòng và hạnh phúc không thể chỉ dựa vào một câu hỏi chung như “Ông, bà có hài lòng không?”. Nếu không có dữ liệu nền, nhóm đối tượng đại diện và phương pháp khảo sát ổn định, kết quả rất dễ phản ánh cảm xúc nhất thời hoặc chịu ảnh hưởng của cách đặt câu hỏi. Vì vậy, bên cạnh 52 tiêu chí định lượng, hai tiêu chí tổng hợp cần được cấu trúc thành những nhóm câu hỏi cụ thể.

Cán bộ Điểm hỗ trợ dịch vụ công số Thư Lâm tiếp nhận, giải quyết thủ tục hành chính cho người dân. Ảnh: Trung Nguyên - TTXVN

Theo đó, người dân phải có khả năng đánh giá riêng từng lĩnh vực: Chất lượng phục vụ của cán bộ; mức độ thuận tiện của thủ tục; điều kiện học tập; khả năng tiếp cận dịch vụ y tế; vệ sinh môi trường; an ninh, an toàn; cơ hội việc làm; đời sống văn hóa; sự gắn kết cộng đồng và mức độ được tham gia vào các quyết định của địa phương.

Đồng thời, kết quả khảo sát cũng cần được phân tích theo nhóm tuổi, nghề nghiệp, địa bàn cư trú và khả năng tiếp cận công nghệ. Một tỷ lệ hài lòng chung có thể ở mức cao nhưng vẫn che khuất khó khăn của người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, người ở xa trung tâm hành chính hoặc người chưa thành thạo dịch vụ số.

Thêm vào đó, việc công khai kết quả cũng rất quan trọng. Người dân cần biết lĩnh vực nào được đánh giá tốt, lĩnh vực nào còn thấp, nguyên nhân và trách nhiệm thuộc cơ quan nào. Nếu chỉ công bố một con số hạnh phúc tổng hợp mà không có dữ liệu thành phần, chỉ số sẽ khó trở thành công cụ điều hành.

Với quy mô khoảng 100.000 người và diện tích khoảng 43 km², Thư Lâm không thể chỉ dựa vào cách quản lý hành chính truyền thống. Theo ông Phạm Trọng La, chuyển đổi số là giải pháp quan trọng để người dân có thể tiếp cận chính quyền và thực hiện thủ tục ngay tại nhà.

Các tổ chuyển đổi số cộng đồng được định hướng “đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người”, nhất là hỗ trợ người cao tuổi và người còn hạn chế về kỹ năng công nghệ.

Nhưng số lượng hồ sơ trực tuyến chưa đủ để chứng minh người dân hài lòng. Điều cần đo là người dân đã tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, có phải bổ sung hồ sơ nhiều lần không, có nhận được hướng dẫn rõ ràng không và vấn đề cuối cùng có được giải quyết không.

Ông Phạm Trọng La cho rằng, đổi mới phải bắt đầu từ đội ngũ cán bộ, với yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị và phục vụ nhân dân. Không chỉ làm theo quy trình mà phải làm đúng, làm nhanh, làm đến cùng và làm có trách nhiệm với nhân dân.

Một đặc điểm đáng chú ý trong cách triển khai tại xã Thư Lâm là các công trình, phần việc không hoàn toàn do chính quyền đưa xuống, từng thôn và tổ chức đoàn thể chủ động lựa chọn việc làm phù hợp. Trong Chiến dịch 100 ngày, 96 công trình, phần việc được đăng ký, từ vệ sinh và trồng hoa trên một đoạn đường dài khoảng 200 m đến xây dựng biển cổng thôn sau sắp xếp.

“Không phải chính quyền mang công việc xuống, mà công việc xuất phát từ người dân. Một đóng góp nhỏ, một ý kiến hay, một sáng kiến đều làm nên thành công của mô hình”, Chủ tịch UBND xã Thư Lâm khẳng định. 

Cách làm này mở rộng ý nghĩa của chỉ số hạnh phúc. Người dân không chỉ là đối tượng được khảo sát hay thụ hưởng, mà còn là chủ thể lựa chọn việc cần làm, tham gia thực hiện và giám sát kết quả. Khi một tuyến đường được chính cộng đồng lựa chọn để chỉnh trang, mức độ hài lòng không đơn thuần đến từ diện mạo mới, mà còn từ cảm giác được tham gia và có trách nhiệm đối với nơi mình sinh sống.

Để cơ chế này vận hành thực chất, địa phương dự kiến tổ chức các diễn đàn “Mặt trận lắng nghe ý kiến nhân dân”, “Nhân dân hiến kế xây dựng xã”; đồng thời phát huy vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội đối với công trình, phần việc và việc giải quyết kiến nghị.

Hạnh phúc là khái niệm rộng, không thể được phản ánh đầy đủ bằng một con số duy nhất. Nhưng chỉ số vẫn có giá trị nếu được xây dựng trên dữ liệu đáng tin cậy, khảo sát đại diện, công khai kết quả và gắn với trách nhiệm điều chỉnh chính sách. Đối với Thư Lâm, phép đo thuyết phục nhất nằm ở sự thay đổi có thể so sánh trước và sau khi triển khai.

Sau mỗi tuần, mỗi tháng và sau Chiến dịch 100 ngày, câu hỏi quan trọng không chỉ là đã hoàn thành bao nhiêu công trình, mà là những công trình ấy đã làm cuộc sống người dân thay đổi như thế nào.

Khi ý kiến của người dân trở thành dữ liệu để điều chỉnh công việc, còn kết quả công việc quay trở lại nâng cao chất lượng sống, “hạnh phúc” mới thực sự trở thành thước đo của quản trị, thay vì chỉ là đích đến được nêu trong các văn bản và diễn đàn.