Năng lượng sạch cho nền kinh tế xanh miền Trung - Bài cuối: Mở lối cho tăng trưởng xanh

Tỉnh Gia Lai mới sau hợp nhất cũng đang vươn lên như một cực tăng trưởng năng lượng tái tạo của khu vực Nam Trung Bộ. Tỉnh hội tụ cả lợi thế nắng, gió ở vùng ven biển Bình Định (cũ) lẫn địa hình cao nguyên gió mạnh, cường độ bức xạ cao ở các vùng miền núi Kông Chro, Chư Prông (Gia Lai cũ), nay là các xã An Trung, Chư Krey, Ia Tôr, Chư Prông, Ia Phìn… tạo điều kiện lý tưởng để phát triển điện gió, điện mặt trời.

Theo Kế hoạch chuyển đổi năng lượng xanh đến 2030 do tỉnh Gia Lai mới ban hành, giai đoạn 2025–2026 địa phương sẽ tổ chức đấu thầu 52 vị trí dự án điện gió, điện mặt trời với tổng công suất trên 2.000 MW nằm trong danh mục các dự án đã được khảo sát, lên quy hoạch hoặc đang xúc tiến đầu tư; trong đó, có gần 10 dự án điện gió nằm tại các địa phương phía Tây tỉnh (thuộc tỉnh Gia Lai cũ) đã hoàn tất hồ sơ kỹ thuật và giải phóng mặt bằng, sẵn sàng triển khai ngay khi hoàn thiện thủ tục đầu tư. Đặc biệt, một siêu dự án điện gió trên biển quy mô công suất 2.000 MW trị giá 4,6 tỷ USD đang được đề xuất, với giai đoạn 1 (750 MW) dự kiến vận hành trước năm 2030.

Nếu phía Đông Gia Lai có thế mạnh về điện mặt trời, điện gió trên bờ và ngoài khơi, thì phía Tây tỉnh cũng là một "vựa gió và nắng" cho năng lượng sạch. Các địa phương thuộc vùng Kông Chro, Chư Prông, Mang Yang… (tỉnh Gia Lai cũ) đang vận hành gần 20 nhà máy điện gió với tổng công suất gần 1.000 MW, nhiều trong số đó có quy mô từ 50 - 100 MW và 14 nhà máy điện mặt trời, với tổng công suất gần 1.200 MW. Tổng tiềm năng điện gió và điện mặt trời của tỉnh mới được ước tính lên tới 20.000 MW (nếu tính cả điện gió ngoài khơi), là một hướng đi đang được tỉnh đề xuất bổ sung vào quy hoạch điện quốc gia trong các kỳ tới.

Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Gia Lai Trần Thúc Kham nhận định: "Về điện mặt trời, số giờ nắng trung bình từ 1.900 - 2.200 giờ/năm, cùng bức xạ từ 4,6–5,2 kWh/m²/ngày đã giúp địa phương thu hút hàng loạt dự án đầu tư. Ngoài các nhà máy mặt đất, địa phương còn đang hướng đến điện mặt trời nổi (trên hồ thuỷ điện Sê San, hồ Ia Ly, hồ Ia Mơr…) với tiềm năng lên đến hơn 6.000 MW".

Bên cạnh năng lượng gió và mặt trời, tỉnh Gia Lai còn có tiềm năng thủy điện vừa và nhỏ tại khu vực Tây tỉnh như vùng An Khê, Kbang, Vĩnh Thạnh, đang từng bước tích hợp vào bản đồ năng lượng quốc gia. Các dự án này không chỉ góp phần tăng trưởng xanh mà còn mở rộng không gian đầu tư công nghiệp sạch, tuần hoàn, đồng thời tạo ra nguồn năng lượng mới (hydrgen/amoniac xanh…) và nông nghiệp công nghệ cao tại khu vực đồi núi giáp ranh Tây Nguyên và vùng duyên hải.

Tuy nhiên, Gia Lai mới cũng đang đối mặt với thách thức tương tự Quảng Trị: quy định pháp luật chưa theo kịp thực tiễn triển khai các dự án năng lượng sạch. Do đó, tỉnh đang đẩy mạnh việc hoàn thiện quy hoạch không gian biển, quy hoạch vùng chuyển tiếp giữa cao nguyên – đồng bằng, đồng thời kiến nghị trung ương đẩy nhanh sửa đổi các quy định liên quan đến quy trình thẩm định, lựa chọn nhà đầu tư cho các dự án năng lượng theo tuyến.

Gia Lai mới không xem năng lượng sạch chỉ đơn thuần là ngành sản xuất điện, mà là hạt nhân cho chuyển đổi mô hình kinh tế địa phương. Các khu vực như An Khê (cũ), nay là các phường An Khê, An Bình, Cửu An; vùng Tây Sơn (cũ), nay là các xã Tây Sơn, Tây Sơn 1… đến Tây Sơn 4; Phù Cát (cũ), nay là các xã từ Phù Cát 1 đến Phù Cát 7,… được quy hoạch thành trung tâm điện gió, điện mặt trời kết hợp nông nghiệp công nghệ cao, logistics và công nghiệp nhẹ.

Địa phương này xác định rõ năng lượng sạch là ngành kinh tế chiến lược, không chỉ tạo điện mà còn mở đường cho kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và thu hút đầu tư công nghiệp phụ trợ.

Lợi thế năng lượng cũng là cơ sở để thu hút đầu tư các ngành sử dụng điện xanh như sản xuất vật liệu mới, công nghệ thông tin, chế biến nông sản khử carbon. Việc phát triển điện gió còn giúp hình thành các chuỗi cung ứng kỹ thuật – thi công – bảo trì, tạo ra hàng nghìn việc làm kỹ thuật tại chỗ.

Nhờ vào tầm nhìn về năng lượng sạch hàng thập kỷ qua, Gia Lai đã thu hút được rất nhiều nhà đầu tư, tập đoàn lớn về kinh tế xanh, tuần hoàn. Các tập đoàn công nghệ như FPT hay TMA là những cánh chim đầu đàn đặt nên móng cho công nghiệp bán dẫn, AI tại đây. Cùng với đó, nhiều tập đoàn lớn trên thế giới cũng đã chọn vùng "đất Võ – trời Văn" để đầu tư cho các lĩnh vực kinh tế xanh, kinh tế tri thức, quy tụ hoạt động về R&D, khoa học dữ liệu, AI, Big Data, IoT, Blockchain…

Theo Giám đốc điều hành FPT Software Quy Nhơn Vũ Văn Đông thì Bình Định (cũ) và Gia Lai (mới) đã và đang thu hút được nhiều tập đoàn công nghệ là nhờ vào tiềm năng về năng lượng sạch. "Năng lượng sạch là một trong những điều kiện tiên quyết cho các lĩnh vực công nghệ, kinh tế xanh, kinh tế tri thức…" – ông Đông nhấn mạnh.

Ngoài ra, chính quyền tỉnh Gia Lai mới đang thúc đẩy xây dựng các khu công nghiệp trung hòa carbon, khu dân cư sinh thái sử dụng năng lượng mặt trời, đồng thời tích hợp chuyển đổi số trong giám sát tiêu thụ và quản lý lưới điện thông minh. Hệ sinh thái năng lượng sạch ở đây đang mở rộng ra toàn nền kinh tế, phù hợp với định hướng Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và mục tiêu Net Zero đến 2050.

Ông Trần Thúc Kham nói: "Chiến lược đến 2030 của tỉnh xác định rõ, phát triển năng lượng tái tạo là bước đệm để hình thành nền kinh tế xanh - nơi năng lượng sạch không chỉ tạo ra điện mà còn tái định hình cấu trúc sản xuất, tiêu dùng và đô thị hoá. Đó là con đường Gia Lai mới đang chọn – một hành trình vượt ra ngoài những tuabin quay, để kiến tạo một tương lai phát triển bền vững, thân thiện khí hậu và công bằng cho mọi thế hệ".

Trong chiến lược phát triển năng lượng quốc gia và tăng trưởng xanh giai đoạn mới, Quảng Trị và Gia Lai không chỉ là những địa phương có tiềm năng vượt trội về điện gió và điện mặt trời, mà còn đang dần định hình vai trò như hai trụ cột năng lượng sạch của miền Trung. Các dự án quy mô lớn tại đây không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa cho toàn vùng: thu hút đầu tư hạ tầng truyền tải, chuyển đổi mô hình tăng trưởng xanh, và hình thành những chuỗi cung ứng công nghiệp mới.

Khi được kết nối thông suốt trong hệ thống truyền tải điện quốc gia và gắn với thị trường tín chỉ carbon đang hình thành, năng lượng sạch từ Quảng Trị và Gia Lai sẽ không chỉ "thắp sáng" những vùng đất nắng gió, mà còn góp phần định hướng cho một nền kinh tế xanh, nơi tăng trưởng không đánh đổi môi trường. Vai trò tiên phong của hai địa phương này là minh chứng rằng: nếu có tầm nhìn, chính sách linh hoạt và hạ tầng phù hợp, những vùng đất từng là "túi gió, túi nắng" có thể trở thành trung tâm năng lượng bền vững của cả nước.