Nâng tầm nông sản Việt qua đổi mới công nghệ bảo quản, chế biến

Ngày 12/9, tại Hà Nội, Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (VIAEP) phối hợp cùng Hội Khoa học và Công nghệ Lương thực Thực phẩm Việt Nam (VAFoST) và Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam (VSAGE) tổ chức "Hội nghị Khoa học công nghệ bảo quản, chế biến nông lâm thủy sản và Cơ giới hóa nông nghiệp toàn quốc năm 2025" với chủ đề: "Nâng cao chất lượng, hiệu quả, giảm thất thoát và lãng phí lương thực, thực phẩm."

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến, tỷ trọng chế biến nông lâm thủy sản ngày càng tăng, dần thay thế sản xuất thô. Trong khi đó, nông nghiệp xanh, tuần hoàn và chuyển đổi số bắt đầu hình thành rõ nét tại nhiều địa phương. Đặc biệt, công nghệ bảo quản và chế biến đã góp phần giảm tổn thất sau thu hoạch từ 5–10%, đồng thời kéo dài thời hạn bảo quản, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

Song song với đó, quá trình cơ giới hóa nông nghiệp cũng có những bước tiến mạnh mẽ. Hiện nay, tỷ lệ cơ giới hóa trong khâu làm đất đã đạt trên 95%. Các mô hình sử dụng drone, cảm biến IoT, trí tuệ nhân tạo và robot nông nghiệp đang dần được triển khai tại những vùng sản xuất hàng hóa lớn. Nhờ vậy, năng suất lao động được cải thiện, chi phí sản xuất giảm, và thu nhập của nông dân từng bước được nâng cao.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cao trong bảo quản và chế biến vẫn còn hạn chế, dẫn tới tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch của một số mặt hàng – đặc biệt là rau quả và thủy sản – vẫn cao hơn so với nhiều nước trong khu vực. Mặt khác, tuy cơ giới hóa đạt mức cao ở khâu làm đất, nhưng lại thiếu sự đồng bộ ở các khâu gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch và sau thu hoạch. Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp chế biến còn có quy mô nhỏ, thiếu liên kết, đầu tư phân tán và chưa đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhấn mạnh, khoa học công nghệ không chỉ là động lực, mà còn là then chốt cho sự phát triển nông nghiệp bền vững. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách nhằm khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Bộ cũng sẽ phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp vùng, gắn kết chặt chẽ giữa viện – trường – doanh nghiệp. Bên cạnh đó, hợp tác quốc tế sẽ được mở rộng, đặc biệt trong các lĩnh vực chế biến sâu, logistics và cơ giới hóa thông minh.

Ngoài ra, Bộ cũng chú trọng thúc đẩy xã hội hóa nghiên cứu khoa học, huy động nguồn lực từ ngoài ngân sách Nhà nước nhằm tạo thêm động lực cho đổi mới sáng tạo. Việc xây dựng các mô hình chuỗi giá trị nông sản ứng dụng công nghệ cao, có truy xuất nguồn gốc minh bạch, sẽ là nền tảng để đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế.

Trước xu hướng kinh tế xanh gắn liền với công nghệ xanh, TS. Nguyễn Anh Phong, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), chia sẻ: Kinh tế tuần hoàn mang lại lợi ích đa chiều – giảm chất thải, tiết kiệm tài nguyên (môi trường); cắt giảm chi phí đầu vào, tăng giá trị đầu ra (kinh tế); tạo thêm việc làm, nâng cao đời sống (xã hội).

Trong những năm qua, Nhà nước đã ban hành nhiều nghị quyết, quyết định và chương trình hành động, hình thành khung chính sách tương đối đầy đủ để thúc đẩy nông nghiệp tuần hoàn. Thực tế, nhiều mô hình đã được áp dụng từ quy mô doanh nghiệp, hợp tác xã đến nông hộ, bước đầu hình thành hệ sinh thái tuần hoàn.

Tuy vậy, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế: nhận thức của doanh nghiệp và người tiêu dùng chưa đầy đủ; chính sách hỗ trợ còn phân tán, chưa có chương trình riêng; tỷ lệ tái sử dụng phụ phẩm còn thấp – cụ thể, trồng trọt mới đạt khoảng 52%, lâm nghiệp khoảng 50%.

Đặc biệt, mô hình tuần hoàn hiện nay chủ yếu nằm ở các doanh nghiệp lớn, chưa tạo thành chuỗi liên kết giá trị; trong khi công tác nghiên cứu, chuyển giao và đầu tư cho khoa học – công nghệ vẫn còn hạn chế.

Ông Phong cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành bốn chương trình hành động cho các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản và lâm nghiệp, tạo cơ sở để triển khai khoa học – công nghệ gắn với hành động cụ thể. Bộ cũng cần xây dựng bộ tiêu chí sản xuất tuần hoàn, cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), phát triển tín dụng xanh và ưu tiên doanh nghiệp đạt chuẩn "xanh" trong tiếp cận vốn, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu.

Ngoài ra, cần ưu tiên phát triển các mô hình liên kết hợp tác xã – doanh nghiệp để hình thành hệ sinh thái tuần hoàn gắn với vùng sản xuất tập trung và chế biến. Một nhiệm vụ cấp thiết khác là xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về kinh tế tuần hoàn, tạo nền tảng thông tin minh bạch cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân.