Ngành phân bón, hoá chất hưởng lợi “kép” từ kinh tế tuần hoàn

Đẩy mạnh mô hình kinh tế tuần hoàn, nhiều doanh nghiệp sản xuất phân bón - hoá chất đang tập trung đầu tư các công nghệ hiện đại giúp thu hồi khí thải, tái sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Đây cũng chính là nỗ lực của các doanh nghiệp trong thực hiện định hướng về kinh tế tuần hoàn, được nêu bật tại Nghị quyết ngày 23/1/2026 của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV Đảng Cộng sản Việt Nam, phần “định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 – 2030”. Trước đó, trong “định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 – 2030”, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (tháng 2/2021) cũng nhấn mạnh việc xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thân thiện với môi trường.

* “Quả ngọt” từ kinh tế tuần hoàn

Là đơn vị chủ lực trong sản xuất phân bón của Tập đoàn Hoá chất Việt Nam (Vinachem), Công ty Supe Phốt phát và Hoá chất Lâm Thao (Supe Lâm Thao) trong nhiều năm qua đã chú trọng đầu tư cải tiến công nghệ hiện đại nhằm thu hồi khí thải để “tuần hoàn” vào sản xuất.

Ông Trần Đại Nghĩa, Phó Tổng Giám đốc Supe Lâm Thao cho biết toàn bộ nước thải trong quá trình sản xuất đều được Supe Lâm Thao xử lý và tái sử dụng toàn bộ.

Theo đó, công ty đã tự động hóa quá trình tuần hoàn nước, kiểm soát lưu lượng, nhiệt độ, nồng độ axit và hàm lượng tạp chất thông qua hệ thống giám sát SCADA/PLC; phối hợp với các sáng kiến khác như sử dụng muối Na₂SO₄ không hòa tan, giúp kiểm soát cân bằng nước khi sản xuất Na₂SiF₆ mà không tạo ra thêm nước thải. Nhờ vậy, Công ty không phát sinh dòng thải ra môi trường, đồng thời hạn chế rủi ro ô nhiễm đất và nước ngầm; tiết kiệm chi phí xử lý nước thải; tăng thu hồi axit H₂SO₄ để tái sử dụng; tận dụng sản phẩm phụ có giá trị kinh tế như Na₂SiF₆.

Đặc biệt, dây chuyền sản xuất phân Kali Sulfat (SOP) chất lượng cao của Supe Lâm Thao (vừa được đưa vào hoạt động ngày 7/5/2026) đã được đầu tư công nghệ công nghệ lò Mannheim hiện đại hàng đầu thế giới hiện nay, tích hợp hệ thống thu hồi khí HCl triệt để.

Chủ tịch Vinachem Phùng Quang Hiệp cho biết “Supe Lâm Thao đã lựa chọn công nghệ Mannheim tiên tiến, hệ thống điều khiển tự động DCS và đặc biệt là giải pháp thu hồi triệt để khí HCl để sản xuất axit thương phẩm. Điều này cho thấy định hướng phát triển của Supe Lâm Thao không chỉ chú trọng hiệu quả kinh tế mà còn quan tâm đến môi trường, sử dụng tài nguyên hiệu quả và phát triển theo mô hình kinh tế tuần hoàn”.

Tương tự như vậy, một đơn vị thành viên khác của Vinachem là Công ty TNHH MTV Đạm Ninh Bình đã đầu tư hệ thống thu hồi lưu huỳnh nhằm xử lý triệt để khí H₂S và các hợp chất lưu huỳnh phát sinh trong quá trình sản xuất; đảm bảo tuân thủ đầy đủ các quy chuẩn xả thải hiện hành; đồng thời tận thu khí H₂S để sản xuất thêm sản phẩm mới, nâng cao năng lực và hiệu quả sản xuất của nhà máy. Ông Nguyễn Viết Hiến, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Đạm Ninh Bình cho biết, “với tổng mức đầu tư khoảng 179 tỷ đồng, công suất gần 10.000 tấn H₂SO₄/năm, dự án khi đi vào hoạt động sẽ góp phần giảm thiểu ô nhiễm khí thải, đáp ứng yêu cầu về môi trường, đồng thời giúp giảm chi phí mua hóa chất phục vụ sản xuất phân đạm urê, góp phần tăng doanh thu cho công ty khoảng 55 tỷ đồng/năm”.

Bên cạnh đó, Đạm Ninh Bình đã đầu tư dự án thu hồi và tinh chế khí CO2 công nghệ cao nhằm thu hồi triệt để lượng CO2 phải thải ra môi trường trong quá trình sản xuất để cung cấp cho các ngành giải khát, thực phẩm, cơ khí… Nhờ vậy, dự án này đã không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn mang lại giá trị làm lợi khoảng 400 tỷ đồng/năm.

Theo Chủ tịch Vinachem Phùng Quang Hiệp, trong bối cảnh chuyển đổi xanh và phát triển bền vững đang trở thành xu thế tất yếu, việc ứng dụng khoa học công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính là con đường tất yếu giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu hóa sản xuất, giảm phát thải và hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn.

Chương trình chuyển đổi xanh của Vinachem cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm ít nhất 5% lượng phát thải khí CO₂ so với năm 2024 và đạt mức trung hòa carbon vào năm 2050. Tập đoàn áp dụng tổng thể các giải pháp sản xuất - tiêu dùng bền vững theo tiếp cận vòng đời sản phẩm; thúc đẩy liên kết trong toàn chuỗi từ khai thác đến tiêu dùng và tái chế; ưu tiên phát triển sản phẩm thân thiện môi trường, có thể tái sử dụng, tái chế. Các chỉ tiêu cụ thể bao gồm: tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo lên 5 - 10% vào năm 2030; tiết kiệm 1 - 2% mức tiêu hao tài nguyên, nguyên nhiên liệu giai đoạn 2025 - 2030; xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn tại một số nhà máy trọng điểm. Các dự án đầu tư mới sẽ bắt buộc áp dụng công nghệ hiện đại, phát thải thấp, thân thiện môi trường; từng bước loại bỏ các dây chuyền sản xuất cũ, tiêu hao nhiều năng lượng hoặc có nguy cơ gây ô nhiễm.

*Hoàn thiện chính sách kinh tế tuần hoàn

Theo Thạc sỹ Vương Thành Chung (Bộ Công Thương), kinh tế tuần hoàn trong ngành hóa chất không chỉ là tái chế chất thải mà phải là sự thay đổi từ tư duy “khai thác – sản xuất – thải bỏ” sang một chu trình khép kín: “tái tạo – phục  hồi – khép kín”. Vì vậy, việc áp dụng 12 nguyên tắc hóa học xanh vào bối cảnh ngành công nghiệp hóa chất Việt Nam là bước đi chiến lược để hiện thực hóa mô hình kinh tế tuần hoàn. Đó là: Ngăn ngừa chất thải; tiết kiệm nguyên tử; thiết kế nhằm sử dụng hiệu quả năng lượng; sử dụng nguyên liệu tái tạo; thiết kế để phân hủy; hóa học an toàn hơn để phòng ngừa tai nạn…

Để thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành công nghiệp hóa chất, Chính phủ cũng cần đóng vai trò “kiến trúc sư” thông qua việc xây dựng một hệ sinh thái chính sách đồng bộ và minh bạch, Thạc sỹ Vương Thành Chung (Bộ Công Thương) chỉ rõ. Cụ thể, Chính phủ cần khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý bằng cách cụ thể hóa các tiêu chuẩn về “hóa chất xanh” và “sản phẩm tuần hoàn” trong Luật Bảo vệ môi trường; ban hành các bộ chỉ số kỹ thuật để định lượng mức độ tuần hoàn của doanh nghiệp hóa chất, ban hành các quy định về dán nhãn sinh thái, hạn chế các hóa chất độc hại khó tái chế theo tiêu chuẩn REACH của EU.

Bên cạnh đó, Chính phủ cần thiết lập các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi và cơ chế ân hạn thuế thu nhập doanh nghiệp cho các dự án đầu tư đổi mới công nghệ, đặc biệt là các công nghệ tái chế hóa học và thu hồi carbon.

Cùng đó, việc quy hoạch các cụm công nghiệp hóa chất tập trung theo mô hình khu công nghiệp sinh thái (EIP) là điều kiện tiên quyết để tạo không gian cho sự “cộng sinh công nghiệp”, nơi chất thải của đơn vị này trở thành nguyên liệu của đơn vị kia một cách hợp pháp và an toàn.

Ngoài ra, việc triển khai hệ thống “Hộ chiếu kỹ thuật số cho sản phẩm”, công nghệ “bản sao số” (Digital Twin)...cũng là giải pháp quan trọng để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành hoá chất.

Về các giải pháp cho doanh nghiệp hoá chất, Thạc sỹ Vương Thành Chung đề xuất phát triển công nghệ hóa học xanh và thiết kế quy trình bền vững bởi với các doanh nghiệp hóa chất Việt Nam, lộ trình công nghệ không chỉ dừng lại ở việc xử lý chất thải đầu ra mà phải can thiệp sâu vào toàn bộ chuỗi giá trị, từ thiết kế, quy trình sản xuất cho đến thu hồi tài nguyên. Các doanh nghiệp hoá chất cũng cần đầu tư chuyển đổi sang công nghệ biến đổi sinh khối; công nghệ tái chế hóa học để xử lý rác thải nhựa; công nghệ thu hồi và tái sử dụng tài nguyên, trong đó công nghệ “thu hồi và lưu trữ Carbon – CCUS” là giải pháp mang tính cách mạng cho các tổ hợp hóa dầu và nhà máy phân đạm tại Việt Nam.

Tuy nhiên, để thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn, giải pháp quan trọng là phải có sự kết hợp từ ba phía doanh nghiệp, chính quyền và người dân, trong đó chủ doanh nghiệp phải có trách nhiệm với sản phẩm và môi trường sống của mình; các cấp chính quyền quan tâm tới kinh tế tuần hoàn; còn người dân đồng thuận về sử dụng sản phẩm giảm phát thải, chấp nhận mức giá sản phẩm tuần hoàn cao hơn chút so với sản phẩm thông thường, ông Nguyễn Hồng Phong, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công Nông nghiệp Tiến Nông, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ Việt Nam đề xuất.