Nghị quyết 57-NQ/TW: Công cụ hiệu quả trong việc giám sát môi trường

Phát triển kinh tế tầm thấp trong ngành Nông nghiệp và Môi trường nói chung, giám sát môi trường không khí nói riêng là một trong những ứng dụng khoa học công nghệ vào công tác giám sát chi tiết và xử lý các tình huống phát sinh theo thời gian thực đối với ô nhiễm không khí một cách kịp thời. Trong thời đại công nghệ số hóa, Drone hay UAV (máy bay không người lái) với sự linh hoạt, khả năng bay ở các độ cao và vị trí khó tiếp cận đã mang lại nhiều lợi ích - là công cụ quan trọng và hiệu quả trong việc giám sát các hoạt động liên quan đến lĩnh vực nông nghiệp, môi trường, ô nhiễm không khí và bảo vệ môi trường.

Thực tế hiện nay cho thấy, ô nhiễm không khí hiện nay tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, đặc biệt nghiêm trọng vào mùa khô với nồng độ bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt ngưỡng. Do vậy, cần có các giải pháp kìm hãm, đảo ngược xu thế này bằng việc ứng dụng khoa học, công nghệ, trong đó có done để theo dõi, giám sát, xử lý kịp thời vấn đề ô nhiễm không khí.

Theo Giám đốc Trung tâm Giám sát Nông nghiệp, Tài nguyên và Môi trường, Cục Viễn thám quốc gia Vũ Hữu Liêm, thiết bị bay không người lái (Drone) Matrice 300 RTK được sử dụng để giám sát chi tiết và xử lý các tình huống phát sinh theo thời gian thực. Drone giúp ghi nhận hình ảnh cận cảnh tại các “điểm nóng” như đốt rác, đốt rơm rạ hay phát thải cục bộ, cung cấp dữ liệu trực tiếp phục vụ công tác kiểm tra, xử lý.

Cùng với đó, việc ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải cao và siêu cao, cho phép bao quát toàn bộ thành phố, theo dõi các khu vực xây dựng, làng nghề và phát hiện những dấu hiệu phát thải như ống khói hay điểm đốt mở.

"Công nghệ viễn thám hiện nay đã đạt độ chính xác đủ đáp ứng yêu cầu quản lý cấp địa phương, với khả năng phân tích các ô lưới mặt đất khoảng 3 km. Qua triển khai, các đơn vị chức năng đã xác định 68 công trường xây dựng cùng 14 làng nghề tái chế nhựa, sắt thép cần theo dõi trọng điểm. Nhiều công trình xây dựng là nguồn phát sinh bụi nếu không che chắn, kiểm soát đúng quy định",  Giám đốc Vũ Hữu Liêm nhấn mạnh.

Việc triển khai hệ thống giám sát bằng drone và viễn thám mang lại nhiều lợi ích thiết thực: Giảm chi phí xử lý ô nhiễm do bụi mịn, tiết kiệm ngân sách thành phố; tối ưu hóa nguồn lực nhờ công nghệ hiện đại. Cảnh báo sớm các điểm nóng ô nhiễm bụi PM2.5, hạn chế phát thải khí nhà kính từ đốt rơm rạ, góp phần thực hiện cam kết giảm phát thải quốc gia. Không chỉ giải quyết tình trạng ô nhiễm trước mắt, nhiệm vụ này còn góp phần xây dựng mô hình quản lý môi trường đô thị hiện đại, dựa trên công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng mở rộng và nhân rộng cho nhiều địa phương khác.

Cùng quan điểm, Phó Trưởng Phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trương Mạnh Tuấn cho rằng, một điểm mới trong tư duy quản lý là chuyển từ thanh tra thủ công sang ứng dụng công nghệ giám sát tự động. Giải pháp này cho phép theo dõi lưu lượng phát thải lớn và liên tục hơn, nâng cao hiệu quả kiểm tra và thực thi pháp luật.

“Chúng ta sẽ hướng tới công nghệ dữ liệu, đo đạc chính xác. Khi có dữ liệu phản ánh đúng thực tế mới có những giải pháp “đánh trúng, đánh đúng” vào các điểm nóng gây ô nhiễm lớn hiện nay”, ông Trương Mạnh Tuấn khẳng định.

Việc ứng dụng done không chỉ tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn giúp các cơ quan chức năng đưa ra quyết định nhanh chóng và chính xác hơn trong công tác bảo vệ môi trường.

Phân tích rộng hơn về việc ứng dụng UAV trong lĩnh vực khí tượng thủy văn, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Mai văn Khiêm thông tin, ngành cũng đã sử dụng UAV trong việc khảo sát thực trạng  hậu quả lũ quét, sạt lở đất ở một số vùng như Kỳ Sơn (Nghệ An), làng Nủ (Lào Cai) để nắm bắt đượcthực trạng, nguyên nhân, từ đó đưa ra ra các dự báo, cảnh báo về vấn đề này cụ thể, sát thực tế hơn...

Done hay UAV gắn các camera độ phân giải cao sử dụng kỹ thuật photogrammetry (thiết bị quang trắc ảnh) đã cải thiện đáng kể cách thu thập dữ liệu địa hình. Các thiết bị này có thể lập bản đồ các khu vực rộng lớn với độ chi tiết cao, cung cấp mô hình bề mặt số (DSM) và mô hình địa hình số (DTM) chính xác, được sử dụng trong việc ứng phó và lập kế hoạch đối phó thiên tai, đặc biệt là lũ lụt và sạt lở đất tại Việt Nam.

Quản lý thiên tai ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu địa lý chính xác để ứng phó và lập kế hoạch cho thiên tai tự nhiên, đặc biệt là lũ lụt. Các thiết bị, công nghệ tiên tiến đã cho phép tạo ra các bản đồ số chi tiết về cảnh quan, cung cấp cái nhìn sâu sắc về động học lũ lụt và giúp các nhà hoạch định đưa ra quyết định sáng suốt.

Không gian vũ trụ và hệ sinh thái kinh tế tầm thấp tuy khác nhau về độ cao, công nghệ và cơ chế quản lý nhưng ngày càng gắn với nhau thông qua dữ liệu, thông tin liên lạc, định vị - dẫn đường, AI và các hệ thống điều hành số. Xu hướng cũng đang chuyển rất rõ từ phát triển thiết bị đơn lẻ sang xây dựng hệ thống và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, bản thân UAV không trực tiếp tạo ra giá trị. Giá trị nằm ở chuyến bay, dữ liệu được thu thập và khả năng khai thác những dữ liệu đó để giải quyết các bài toán thực tế. Việt Nam hiện chưa có quy định riêng về phát triển kinh tế không gian tầm thấp. Việc xây dựng thể chế rất quan trọng, nhưng cũng không thể chờ hoàn thiện toàn bộ hệ thống pháp luật mới bắt đầu phát triển mà cần tạo ra không gian và cơ chế để doanh nghiệp được thử nghiệm, kiểm soát và từng bước đưa các mô hình vào thực tế.

Thực tế cho thấy, việc ứng dụng done không chỉ tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn giúp các cơ quan chức năng đưa ra quyết định nhanh chóng và chính xác hơn trong công tác bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hiện nay, việc sử dụng Done, UAV đối với ngành Nông nghiệp và Môi trường cũng có những khó khăn do giá thành thiết bị cao, địa hình phức tạp, hạn chế kỹ thuật, khó khăn trong xử lý dữ liệu, vấn đề pháp lý và hạ tầng....

Về hướng quản lý môi trường trong giai đoạn tới, Trưởng Ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường của UNDP tại Việt Nam Vũ Thái Trường nêu rõ, cần chuyển mạnh sang mô hình dựa trên bằng chứng. Việc mở rộng mạng lưới quan trắc có thể được thực hiện thông qua các giải pháp công nghệ tiết kiệm chi phí, như cảm biến chi phí thấp.

Để tiếp tục đóng góp cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong đó có việc phát triển kinh tế tầm thấp, ngành Nông nghiệp Môi trường trước mắt cụ thể hóa Quyết định số 2570/QĐ-BNNMT ngày 3/7/2026 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường về việc Ban hành Kế hoạch về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 5 năm giai đoạn 2026 - 2030 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong đó chú trọng hoàn thiện và triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong các lĩnh vực có nhu cầu đổi mới cao như quan trắc môi trường thông minh, hệ thống cảnh báo thiên tai dựa trên AI...Ứng dụng mô hình hóa, viễn thám và nền tảng số trong thu nhận dữ liệu, điều tra, quan trắc, giám sát, cảnh báo, dự báo chất lượng môi trường; xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường quốc gia và chuyên ngành bảo đảm đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung và liên thông từ trung ương đến địa phương. Tập trung triển khai công nghệ chiến lược, ưu tiên hệ thống dữ liệu lớn, AI, IoT, viễn thám, GIS, bản sao số phục vụ quản trị nông nghiệp, tài nguyên, môi trường;

Đồng thời ngành thực hiện hiệu quả nhiệm vụ “Hiện đại hóa và chuyển đổi số toàn diện công tác quản lý chất lượng môi trường” theo Quyết định số 3410/QĐ-BNNMT ngày 25/8/2025 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường về việc công bố Danh mục các bài toán lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Done, UAV cũng được xem là công cụ giúp Việt Nam nâng cao năng lực ứng phó với tình huống khẩn cấp. Trong ô nhiễm môi trường, việc cảnh báo, dự báo nhanh, chính xác, kịp thời từ sự hỗ trợ của Done, UAV góp phần nắm rõ thực trạng ô nhiễm, từ đó đưa ra những giải pháp hiệu quả để giải bài toán ô nhiễm, hướng tới môi trường xanh, sạch, đẹp, phát triển bền vững. Nói rộng hơn, kinh tế tầm thấp và ứng dụng công nghệ vũ trụ đang từng bước hình thành và mở rộng, gắn với chuyển đổi số, phát triển kinh tế số và yêu cầu nâng cao năng lực quản lý tài nguyên, phòng, chống thiên tai, giao thông, nông nghiệp và logistics. Đồng thời Chính phủ đã giao các nhiệm vụ cụ thể về phát triển UAV, hệ thống quản lý UAV, vệ tinh, chùm vệ tinh quan sát Trái đất và hạ tầng dữ liệu không gian. Đây là cơ sở để chuyển từ nhận diện tiềm năng sang tổ chức thử nghiệm, phát triển sản phẩm và hình thành thị trường.