Nghịch lý dòng tiền trước ngưỡng cửa minh bạch - Bài 3: Dòng tiền mặt tăng cao có gây áp lực lên thanh khoản ngân hàng?

Tiền mặt vẫn tồn tại song song như một phần tất yếu hay đang thực sự gây áp lực lên điều hành chính sách tiền tệ? Trước hiện tượng nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ "ngại" nhận chuyển khoản, chuyên gia tài chính ngân hàng TS. Nguyễn Trí Hiếu cho rằng không nên quá lo ngại về một cuộc "đảo chiều" thanh toán. Thay vào đó, giải pháp nằm ở sự hài hòa giữa chính sách tài khóa, lãi suất hấp dẫn và một chiến lược giáo dục tài chính dài hạn để thay đổi hành vi xã hội một cách bền vững.

Phóng viên: Theo Ngân hàng Nhà nước, số liệu cho thấy thanh toán không dùng tiền mặt tăng trưởng trong những tháng đầu năm 2026 là hơn 40%, một con số rất ấn tượng. Thế nhưng thực tế tại các chợ, các hộ kinh doanh nhỏ lẻ lại nổi lên hiện tượng ngại nhận chuyển khoản, quay lại tiền mặt. Ông nhìn nhận thế nào về nghịch lý này? Phải chăng dòng tiền trong túi người dân đang chảy theo một nhịp khác so với số liệu trong hệ thống ngân hàng?

Chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu: Đây không hẳn là một nghịch lý, mà là đặc trưng của quá trình chuyển đổi. Con số tăng trưởng 40% phản ánh rất rõ xu hướng mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt, nhưng không đồng nghĩa với việc tiền mặt biến mất khỏi nền kinh tế.

Thực tế, nếu nhìn vào cơ cấu tổng phương tiện thanh toán, tiền mặt vẫn chiếm một tỷ trọng nhất định và có quy mô đáng kể. Điều này xuất phát trước hết từ thói quen tiêu dùng lâu nay: các giao dịch nhỏ như đi chợ, ăn uống, cắt tóc… người dân vẫn ưu tiên tiền mặt vì sự nhanh gọn và tiện lợi. Ngay cả trong đời sống cá nhân, việc sử dụng tiền mặt trong một số tình huống vẫn là thói quen phổ biến.

Bên cạnh đó, một bộ phận hộ kinh doanh nhỏ lẻ vẫn duy trì hình thức thanh toán tiền mặt do đặc thù vận hành, mức độ sẵn sàng công nghệ, hoặc những yếu tố liên quan đến việc ghi nhận doanh thu và nghĩa vụ thuế. Đây cũng là một trong những lý do khiến ở một số khu vực, tiền mặt có vẻ “quay lại” rõ hơn.

Tuy nhiên, nếu đặt trong bức tranh tổng thể, xu hướng chủ đạo vẫn không thay đổi. Thanh toán không dùng tiền mặt đang phát triển mạnh nhờ ba động lực chính: sự tiện lợi của công nghệ số khi chỉ cần điện thoại thông minh là có thể thanh toán hầu hết giao dịch; yêu cầu minh bạch hóa trong quản lý kinh tế và thuế; và lợi ích vĩ mô như giảm chi phí phát hành, lưu thông tiền mặt, đồng thời hạn chế các giao dịch phi chính thức.

Nhìn lại chặng đường từ năm 2009 đến nay, Việt Nam đã có bước tiến rất dài trong mở rộng thanh toán số. Vì vậy, có thể nói tiền mặt vẫn tồn tại song song như một phần tất yếu trong quá trình chuyển đổi, chứ không phải là sự đảo chiều của xu hướng thanh toán hiện đại.

Phóng viên: Liệu tâm lý ngại minh bạch doanh thu khi chuyển sang kê khai thuế có phải là nguyên nhân chính khiến dòng tiền bị “giữ lại” trong dân cư? Đây là phản ứng nhất thời trước chính sách hay là một rào cản mang tính cấu trúc đối với tiến trình chuyển đổi số trong thanh toán?

Chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu: Tâm lý ngại minh bạch doanh thu chỉ là một trong nhiều yếu tố, không phải nguyên nhân duy nhất. Bên cạnh vấn đề thuế, còn có thói quen tiêu dùng lâu nay, sự tiện lợi của tiền mặt và đặc biệt là lo ngại về an ninh tài chính cá nhân. Không ít người e ngại rủi ro lộ lọt thông tin hoặc bị đánh cắp dữ liệu khi sử dụng các phương tiện thanh toán điện tử.

Thực tế, không chỉ ở Việt Nam mà ngay cả các nền kinh tế phát triển như Mỹ, tiền mặt vẫn chiếm khoảng 20% trong các giao dịch tiêu dùng. Điều đó cho thấy không có quốc gia nào có thể loại bỏ hoàn toàn tiền mặt trong đời sống kinh tế.

Vì vậy, vấn đề không phải là triệt tiêu tiền mặt, mà là giảm dần tỷ trọng của nó. Muốn làm được điều đó, giải pháp quan trọng là đẩy mạnh giáo dục và nâng cao nhận thức về lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt.

Việc này cũng không thể chỉ triển khai qua một kênh truyền thông đơn lẻ, mà cần được thực hiện một cách hệ thống: đưa vào chương trình giáo dục từ tiểu học, trung học, đại học, đồng thời triển khai thông qua hệ thống ngân hàng và các tổ chức tài chính. Như kinh nghiệm của Mỹ với chương trình “Money Smart”, họ đã triển khai đồng bộ trên toàn hệ thống giáo dục và tài chính.

Do đó, đây không phải là phản ứng nhất thời trước chính sách thuế, mà là kết quả của nhiều yếu tố mang tính hành vi và cấu trúc đan xen trong nền kinh tế.

Phóng viên: Thời gian gần đây có ý kiến cho rằng việc bộ phận này quay lại dùng tiền mặt đã gây áp lực lên thanh khoản hệ thống và làm khó việc điều hành tiền tệ của NH Nhà nước. Ông đánh giá thế nào về ý kiến này? Liệu một bộ phận nhỏ như vậy có đủ sức tác động đến 'sức khỏe' tài chính quốc gia như dư luận lo ngại?

Chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu: Theo tôi, không nên đánh giá quá mức tác động này. Nhóm hộ kinh doanh nhỏ lẻ có vai trò quan trọng trong nền kinh tế, nhưng xét về tổng thể, họ chưa đủ lớn để tạo ra áp lực đáng kể lên thanh khoản hệ thống ngân hàng hay làm khó điều hành chính sách tiền tệ.

Những biến động về lãi suất hay thanh khoản hiện nay chủ yếu đến từ cung – cầu tín dụng và nhu cầu vốn của nền kinh tế, chứ không phải từ việc sử dụng tiền mặt trong khu vực hộ kinh doanh.

Tuy nhiên, đúng là việc sử dụng tiền mặt vẫn ảnh hưởng đến quá trình hiện đại hóa hệ thống thanh toán và công tác thu ngân sách, nên cần được giảm dần.

Quan trọng hơn, giải pháp không nằm ở việc “xóa bỏ tiền mặt”, mà là giảm dần tỷ trọng của nó thông qua chính sách phù hợp.

Phóng viên: Theo ông, Ngân hàng Nhà nước cần những giải pháp gì để vừa thực hiện mục tiêu Đề án thanh toán không dùng tiền mặt, vừa hỗ trợ các hộ kinh doanh thích nghi với việc minh bạch hóa dòng tiền mà không cảm thấy áp lực phải quay lại dùng tiền mặt?

Chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu: Tôi cho rằng, có thể tiếp cận đồng thời cả chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa.

Trước hết là tạo điều kiện để người dân gửi tiền trong ngân hàng trở nên hấp dẫn hơn, đặc biệt là lãi suất phải đảm bảo cạnh tranh, ít nhất cao hơn lạm phát một mức hợp lý, để khuyến khích dòng tiền quay lại hệ thống ngân hàng.

Thứ hai là cần ổn định các kênh hút tiền như thị trường vàng, vốn đang thu hút lượng tiền mặt lớn trong dân cư.

Thứ ba là tăng cường quản lý thuế, xử lý các hành vi trốn thuế và khuyến khích thanh toán qua ngân hàng trong mọi giao dịch kinh doanh.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh giáo dục tài chính một cách bài bản và rộng rãi hơn, không chỉ qua một vài kênh truyền thông mà cần đưa vào ệ thống giáo dục và phổ cập xã hội.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc chuyển đổi sang nền kinh tế không tiền mặt không thể chỉ dựa vào công nghệ hay quy định, mà phải dựa trên thay đổi hành vi xã hội một cách bền vững.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông./.

Bài cuối: Khởi thông dòng chảy số: Chờ nhịp "khớp lệnh" từ chính sách