Nguy cơ đằng sau việc giá than thế giới xuống mức thấp nhất 4 năm

Hợp đồng than nhiệt của Australia, một chuẩn mực cho giá than tại châu Á, đang dao động quanh mức 100 USD/tấn. Lần gần nhất giá than xuống mức này là vào tháng 5/2021, trước cuộc khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga-Ukraine gây ra.

Sự sụt giảm này chủ yếu do mùa Đông không lạnh và tình trạng dư cung toàn cầu. Song diễn biến đó đang tác động đến các nhà sản xuất đồng, thời thúc đẩy tâm lý lạc quan trong số những người dự đoán về một tương lai thế giới không còn sử dụng than đá.

Tuy nhiên, mức giá thấp này có thể chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Đầu tư vào sản xuất than mới đã giảm đáng kể khi các cổ đông và ngân hàng ngày càng né tránh việc tài trợ cho các dự án mới. Trong khi đó, nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng ở Ấn Độ và Trung Quốc, vượt xa tốc độ tăng công suất của điện Mặt Trời và điện gió.

Ngay cả các quốc gia phát triển cũng đang chuyển sang sử dụng than để cung cấp năng lượng cho lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) đang bùng nổ.

Sự kết hợp này báo hiệu triển vọng phục hồi mạnh mẽ đối với các giao dịch than quốc tế, làm gia tăng thêm gánh nặng kinh tế mà các hộ gia đình và nhà sản xuất ở các nền kinh tế mới nổi - vốn vẫn phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu này - đang phải gánh chịu.

Điều này cũng có thể khiến than đá tiếp tục sinh lời trong thời gian dài hơn, củng cố thêm quyết tâm cho những ai đã đặt cược vào khả năng phục hồi của loại hàng hóa này và đe dọa các mục tiêu khí hậu.

Xu hướng này, kết hợp với đầu tư hạn chế, cho thấy một thị trường thắt chặt hơn đáng kể so với dự đoán trong trung và dài hạn. Các ngân hàng đã cắt giảm các khoản cho vay đối với than đá, một phần vì lý do đạo đức, phần khác vì các nhà tài chính lo ngại rằng họ sẽ tài trợ cho các tài sản sẽ bị đóng cửa trước khi chúng có thể tạo ra lợi nhuận.

Ngay cả mức giá cao ngất ngưởng của năm 2022 sau cuộc xung đột Ukraine và Nga cũng không khuyến khích nhà đầu tư có thêm các dự án mới. Ông Steve Hulton, quản lý cấp cao phụ trách thị trường than tại công ty môi giới giao dịch Rystad Energy, cũng quan sát thấy rằng các công ty đang lựa chọn mua lại công suất hiện có hơn là đầu tư vào các dự án mới.

Trên toàn cầu, các công ty đã đề xuất các dự án mới sẽ cung cấp khoảng 1,8 tỷ tấn than nhiệt mỗi năm để cung cấp cho các nhà máy điện, nhưng 76% trong số đó nằm ở Trung Quốc và Ấn Độ. Trong số 70 quốc gia được tổ chức Global Energy Monitor theo dõi, chỉ có 10 quốc gia có kế hoạch tăng sản lượng hơn 10 triệu tấn. Hầu hết không phát triển bất kỳ dự án mới nào cả.

Theo nhà phân tích Rory Simington tại công ty phân tích thị trường Wood Mackenzie Ltd., tình trạng thiếu hụt như vậy có thể “phá hủy nhu cầu" tại các thị trường nhạy cảm về giá. Tuy nhiên, kết quả này vẫn chưa chắc chắn.

Mặc dù nguồn cung bị hạn chế, nhu cầu tiếp tục tăng do quá trình điện khí hóa phương tiện giao thông và tăng trưởng công nghiệp. Năng lượng xanh đang làm giảm nhu cầu về nhiên liệu hóa thạch, nhưng vẫn ở mức chưa đủ. Nhu cầu than của Ấn Độ dự kiến sẽ đạt 1,5 tỷ tấn vào tháng 3/2030, tương đương mức tăng hàng năm khoảng 3%.

Với sự phát triển của các trung tâm dữ liệu để hỗ trợ điện toán đám mây và AI, nhiều công ty điện lực đã bị bất ngờ trước sự thay đổi này và hiện đang dựa vào than nhiều hơn để duy trì đủ năng lượng cho lưới điện.

Mỹ và Nhật Bản đang phải kéo dài tuổi thọ của các nhà máy nhiệt điện đã được lên kế hoạch đóng cửa. Đức đang phải duy trì nhiều nhà máy nhiệt điện vốn đã ngừng hoạt động, vì việc xây dựng các nhà máy điện sử dụng khí đốt mới mất nhiều thời gian hơn dự kiến.

Giữa bối cảnh đó, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã điều chỉnh tăng triển vọng nhu cầu than trong bốn báo cáo thường niên gần đây nhất. Trong báo cáo gần đây nhất vào tháng 12/2024, IEA dự kiến nhu cầu toàn cầu sẽ tăng 1% đến năm 2027.

Đối với Trung Quốc, IEA dự kiến nhu cầu than của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sẽ tăng 1,3% đến năm 2027, sửa đổi kỳ vọng trước đó về nhu cầu than của nước này sẽ đạt đỉnh vào năm 2023.