Những “người bạn” ảo đầy rủi ro của trẻ em

Ảnh minh họa: TTXVN

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang len sâu vào đời sống thường nhật của trẻ em và thanh thiếu niên với tốc độ chưa từng có. Không còn dừng lại ở vai trò hỗ trợ học tập hay tìm kiếm thông tin, các mô hình AI tạo sinh như ChatGPT đang dần trở thành nơi để giới trẻ trò chuyện, giải khuây, thậm chí bộc bạch những cảm xúc riêng tư khó nói cùng người thật. Sự thay đổi này mở ra nhiều tiện ích mới, song cũng đặt ra những thách thức đáng lo ngại đối với sức khỏe tâm thần của thế hệ đang lớn lên cùng công nghệ.

Từ rất sớm, văn học và điện ảnh đã phần nào dự báo viễn cảnh ấy. Hình ảnh cô bé Gloria gắn bó với chú robot trong truyện ngắn Robbie (1950) của Isaac Asimov, hay câu chuyện người đàn ông đem lòng yêu AI trong bộ phim Her (2013) của Spike Jonze, từng được xem là viễn tưởng. Nhưng ngày nay, với nhiều bạn trẻ, AI thực sự đã trở thành một “người bạn đồng hành” hiện hữu trong đời sống hằng ngày.

Một báo cáo gần đây của Common Sense Media cho thấy, tại Mỹ, có tới 72% thanh thiếu niên từng trò chuyện với AI. Đáng chú ý, khoảng 1/3 trong số đó thừa nhận họ tìm thấy sự an ủi và cảm giác được lắng nghe từ các chatbot, gần giống như trong một mối quan hệ bạn bè ngoài đời thực. Thực tế này làm dấy lên nhiều câu hỏi: điều gì sẽ xảy ra khi trẻ em hình thành sự gắn bó cảm xúc bền chặt với một cỗ máy? Liệu những mối quan hệ “không người” ấy mang lại lợi ích hay tiềm ẩn nhiều hệ lụy?

Theo phóng viên TTXVN tại Brussels, trong một nghiên cứu đăng trên tạp chí "European Child & Adolescent Psychiatry", các nhà khoa học đã phân tích cách trẻ em tiếp nhận AI và những tương tác tâm lý phát sinh. Kết quả cho thấy dù AI có thể trở thành điểm tựa tạm thời cho những trẻ đang cô lập hoặc gặp khó khăn về cảm xúc, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ gây nhầm lẫn, làm gia tăng sự lệ thuộc vào các mối quan hệ ảo và khiến trẻ dễ tiếp cận những nội dung không phù hợp.

Điều khiến người lớn bất ngờ là trẻ em và thanh thiếu niên ngày nay không còn coi AI đơn thuần là công cụ. Các em trò chuyện với chatbot như với một “đối tác” tình cảm, mô tả AI là luôn sẵn sàng, thấu hiểu và ít phán xét hơn con người. Một nghiên cứu tại Đại học Cambridge chỉ ra rằng trẻ em rất khó phân biệt giữa phản hồi được mô phỏng và cảm xúc thật. Với khả năng ghi nhớ ngữ cảnh, điều chỉnh giọng điệu và cá nhân hóa đối thoại, AI dễ khiến trẻ rơi vào “khoảng cách thấu cảm”, lầm tưởng rằng mình đang được một chủ thể có cảm xúc thực sự quan tâm.

Khác với “người bạn tưởng tượng” – vốn là sản phẩm của trí tưởng tượng nội tâm giúp trẻ phát triển cảm xúc và kỹ năng xã hội, “người bạn ảo” do AI tạo ra lại đến từ bên ngoài, luôn sẵn sàng 24/7 và không bao giờ phản biện hay đặt ra giới hạn. Nguy cơ không nằm ở việc trẻ nói chuyện với máy móc, mà ở chỗ AI có thể thay thế quá trình rèn luyện tâm lý tự nhiên, khiến trẻ né tránh những va chạm cần thiết trong các mối quan hệ đời thực.

Không thể phủ nhận, AI mang lại những lợi ích nhất định. Với một số trẻ đang cô đơn hoặc chịu sang chấn tâm lý, việc được “lắng nghe” mà không bị phán xét có thể giúp các em tạm thời vơi bớt áp lực. Tuy nhiên, những lợi ích này rất mong manh. AI không có khả năng đánh giá, phân định các nguy cơ tâm lý như con người, không có trách nhiệm đạo đức và không đủ khả năng xử lý các tình huống khủng hoảng. Trong những thời điểm tuyệt vọng, những lời phản hồi sai lệch từ chatbot có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

Trước thực tế đó, nhiều chuyên gia kêu gọi phát triển các hệ thống AI an toàn cho trẻ em, được thiết kế với các rào cản kỹ thuật, chuẩn mực đạo đức rõ ràng và cơ chế kết nối ngay với người lớn khi phát hiện dấu hiệu nguy hiểm. Bên cạnh đó, vai trò của gia đình là không thể thay thế. Cha mẹ và người giám hộ cần trò chuyện cởi mở với trẻ về cách AI vận hành, giúp các em hiểu rằng đằng sau sự “thấu hiểu” ấy chỉ là thuật toán, từ đó hình thành tư duy phản biện khi tiếp xúc với công nghệ.

AI đã, đang và sẽ tiếp tục hiện diện trong thế giới của trẻ em. Trách nhiệm của xã hội không phải là ngăn cản, mà là bảo đảm công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ sự phát triển lành mạnh, chứ không phải một “người bạn” ảo dẫn dắt thế hệ tương lai vào những rủi ro khó lường.