Những vấn đề quan trọng mà con người phải đối mặt trong kỷ nguyên AI

Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đang phát triển nhanh chóng và lan rộng trong mọi mặt đời sống của xã hội. Giáo sư Lee Seong-yeop thuộc khoa Cao học quản lý công nghệ, Đại học Korea, Giám đốc Trung tâm Luật và Chính sách công nghệ mới đây có bài viết với tiêu đề “Những câu hỏi quan trọng mà con người cần đặt ra trong kỷ nguyên AI”. Theo đó với sự ra mắt của ChatGPT của công ty khởi nghiệp OpenAI của Mỹ vào tháng 12/2022, thế giới đang bước vào kỷ nguyên của AI tạo sinh hội thoại, không chỉ có khả năng hiểu ngôn ngữ con người mà còn cung cấp các câu trả lời hữu ích, phù hợp với từng câu hỏi của con người. Điều này đánh dấu lần đầu tiên sau sáu năm AlphaGo đánh bại một kỳ thủ cờ vây người thật ở cùng trình độ.

Nhìn chung, AI là một công nghệ hiện thực hóa khả năng học hỏi, suy luận, nhận thức và hiểu ngôn ngữ tự nhiên của con người thông qua các chương trình máy tính. Tuy nhiên, AI tạo sinh khác biệt ở chỗ nó tạo ra nội dung mới như văn bản, mã, hình ảnh, âm nhạc và video theo lệnh bằng cách tự học có giám sát các mẫu trong dữ liệu quy mô lớn, khác với các hệ thống AI hiện có được thiết kế để nhận dạng và dự đoán các mẫu.

Điều đáng chú ý là AI tạo sinh, với khả năng "sáng tạo" đang phát triển thành trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI). AGI là một loại AI có khả năng suy nghĩ, học hỏi và lập luận một cách toàn diện, giống như con người, bắt chước khả năng của con người trong việc đồng thời xử lý nhiều nhiệm vụ khác nhau, chẳng hạn như hiểu và tạo văn bản, xử lý ngôn ngữ tự nhiên, phân loại hình ảnh, dự đoán và suy luận.

Tính xác thực, sự sáng tạo và dân chủ

Sự xuất hiện của AI tạo sinh cho thấy chúng ta đang bước vào thời đại mà máy móc cũng có thể thể hiện các khả năng trí tuệ như tư duy và lập luận, những khả năng từng được coi là độc nhất vô nhị của con người. Điều này thách thức giả định rằng con người là những sinh vật duy nhất sở hữu phẩm giá và lòng trắc ẩn, lại có cả cảm xúc và lý trí. Do đó, sự tiến bộ của AI được kỳ vọng sẽ có tác động lớn nhất đến cuộc sống của nhân loại. Trong thời đại AI, chúng ta nên đặt ra những câu hỏi nào và nên chuẩn bị những câu trả lời ra sao?

Câu hỏi đầu tiên là: Liệu con người có thể tạo ra AI minh bạch, công bằng và đáng tin cậy trong khi vẫn kiểm soát được rủi ro của nó? Rủi ro chính của AI tạo sinh nằm ở vấn đề tính xác thực của đầu ra, hay còn gọi là ảo tưởng. Điều này đề cập đến khả năng AI tạo sinh tạo ra thông tin sai lệch hoặc câu trả lời không liên quan. Do đó, thông tin sai lệch và thông tin xuyên tạc được tìm thấy trong đầu ra của AI tạo sinh, và nếu người dùng chấp nhận thông tin này như hiện trạng thì có thể gây ra thiệt hại đáng kể. Thông tin sai lệch trong lĩnh vực y tế và pháp luật đặc biệt nguy hiểm. Hơn nữa, AI tạo sinh có thể được sử dụng để tạo ra thông tin xuyên tạc hoặc thông tin bịa đặt, tức là tin giả.

Rủi ro tiếp theo là khả năng vi phạm bản quyền và quyền riêng tư trong quá trình AI tạo sinh học dữ liệu. AI tạo sinh hoạt động bằng cách huấn luyện các mô hình ngôn ngữ sử dụng dữ liệu thu được từ các nguồn công khai, có thể có bản quyền hoặc chứa thông tin cá nhân. Cuối cùng là  vấn đề lạm dụng AI tạo sinh. Bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng sử dụng AI tạo sinh để tạo ra nhiều phần mềm độc hại khác nhau cho các cuộc tấn công mạng. Hơn nữa, có khả năng AI tạo sinh có thể được sử dụng như một vũ khí chết người, chẳng hạn như trong các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái.

Câu hỏi thứ hai: Liệu con người có thể đối phó với mối đe dọa mất việc làm do AI gây ra? Một báo cáo gần đây của ngân hàng đầu tư toàn cầu Goldman Sachs dự đoán rằng sự phát triển của AI tạo sinh có thể tự động hóa 1/4 số việc làm ở Mỹ và Liên minh châu Âu (EU). Theo ngành nghề, hầu hết các công việc đều thuộc nhóm các ngành nghề văn phòng. Cụ thể công việc thuộc về nhân viên văn phòng và hỗ trợ hành chính có nguy cơ 46%, luật sư 44%, kiến trúc và kỹ sư 37%, khoa học đời sống và xã hội 36%, kinh doanh và tài chính 35%, dịch vụ xã hội 33%, quản lý 32% và bán hàng 31%.

Câu hỏi thứ ba. AI sẽ tác động như thế nào đến nền dân chủ và pháp quyền, và liệu AI có thể đóng góp vào những mục tiêu này? AI có thể loại bỏ những thành kiến và ảnh hưởng tùy tiện của con người, chẳng hạn như quan hệ gia đình, trường học và vùng miền, cho phép đưa ra các quyết định công bằng và bình đẳng. Theo nghĩa này, AI có thể đóng góp vào pháp quyền. Tuy nhiên, nếu thành kiến tồn tại trong chính dữ liệu huấn luyện, hoặc nếu thành kiến của người thiết kế hoặc vận hành thuật toán được phản ánh trong thuật toán, thì khó có thể kỳ vọng sự công bằng và trung lập từ AI.

Vậy còn mối quan hệ của AI tạo sinh với nền dân chủ sẽ ra sao? AI tạo sinh, vốn dễ dàng tiếp cận với mọi người, góp phần vào nền dân chủ bằng cách tăng khả năng tiếp cận công nghệ AI và mở rộng khả năng sáng tạo của cá nhân. Tuy nhiên, có những lo ngại rằng nó có thể làm suy yếu nguyên tắc bình đẳng khi khoảng cách về kỹ năng sử dụng AI giữa các cá nhân ngày càng nới rộng. Đặc biệt, nếu AI siêu thông minh vượt qua trí tuệ con người và trở thành hiện thực, năng suất của một số ít chuyên gia AI có thể được tối đa hóa, làm trầm trọng thêm sự phân cực.

Giáo dục về kiến thức và đạo đức trong lĩnh vực AI

Câu hỏi thứ tư: Liệu nhân loại đã sẵn sàng để hiểu những rủi ro của AI và tận dụng những lợi ích của nó để tận hưởng hiệu quả và ưu điểm của nó chưa? Điều quan trọng ở đây là giáo dục về kiến thức và đạo đức AI.

Việc đào tạo đạo đức AI cần bao gồm các nội dung sau: Thứ nhất, cần nhận diện các vấn đề đạo đức có thể phát sinh trong quá trình phát triển và sử dụng công nghệ AI, đồng thời đảm bảo tầm quan trọng của chúng. Các nguyên tắc đạo đức AI bao gồm công bằng, minh bạch, trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm. Tiếp theo, liên quan đến sự thiên vị của AI, các nhà phát triển và người dùng AI cần thiết lập các biện pháp bảo vệ quyền riêng tư, chẳng hạn như ẩn danh hóa dữ liệu và giảm thiểu dữ liệu, để giải quyết các vi phạm quyền riêng tư có thể phát sinh khi thu thập và xử lý dữ liệu. Trách nhiệm xã hội và AI cũng cần được đề cập. Ai chịu trách nhiệm khi AI đưa ra quyết định sai? Điều này đặt ra câu hỏi liệu nhà phát triển, người dùng hay chính hệ thống phải chịu trách nhiệm. Việc đào tạo đạo đức AI cần xác định rõ phạm vi và đối tượng chịu trách nhiệm, đồng thời nhấn mạnh việc phát triển AI có trách nhiệm ngay từ giai đoạn thiết kế hệ thống AI.

Cuối cùng, có một vấn đề bao trùm lên tất cả các câu hỏi đặt ra là chúng ta cần xem xét liệu con người và AI có thể cùng tồn tại trong tương lai hay không. Liệu AI có thể được con người kiểm soát và sử dụng theo những cách có lợi cho loài người hay không? Câu trả lời cho câu hỏi này đặt ra luận điểm rằng con người phải tiếp tục duy trì và phát triển những thế mạnh của mình so với AI, và việc điều chỉnh AI thông qua đạo đức và pháp luật là cần thiết. Nhiều người tin rằng con người vượt trội hơn AI về sự sáng tạo, nghệ thuật, sự đồng cảm và khả năng thấu hiểu tổng thể, vì vậy con người nên tiếp tục trau dồi những khả năng này. Cùng với đó, cần phải thiết lập khuôn khổ luật pháp và đạo đức để đảm bảo AI minh bạch, công bằng, có trách nhiệm và an toàn, mà không làm ảnh hưởng đến sự phát triển công nghệ, tiến bộ công nghiệp hoặc lợi ích mà người dùng thu được.