ODA thế hệ mới thúc đẩy chuyển đổi xanh: Góc nhìn từ JICA

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực đẩy mạnh thực hiện các cam kết tăng trưởng xanh và ứng phó biến đổi khí hậu, hợp tác tài chính – công nghệ với các đối tác quốc tế đang bước sang một giai đoạn mới với yêu cầu cao hơn về tốc độ, quy mô và hiệu quả. 

Ngày 18/3, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) phối hợp với Bộ Tài chính Việt Nam tổ chức hội thảo giới thiệu “Khoản vay chương trình cho chuyển đổi xanh hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu” (gọi tắt là Khoản vay Chương trình). Khoản vay trị giá 50 tỷ yen (khoảng 320 triệu USD) đã được chính phủ hai nước phê duyệt và dự kiến ký kết trong tháng 3/2026. 

Đây là khoản vay hỗ trợ ngân sách thứ hai mà Chính phủ Nhật Bản dành cho Việt Nam kể từ năm 2023, đồng thời được xem là mô hình ODA “thế hệ mới”, với quy trình chuẩn bị rút gọn, giải ngân nhanh và gắn chặt với cải cách chính sách cũng như huy động nguồn lực cho phát triển bền vững. 

Bên lề hội thảo, ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện JICA Việt Nam, đã trao đổi với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) về những điểm cốt lõi của chương trình cũng như định hướng hợp tác giữa hai nước trong giai đoạn mới. 

Phóng viên: Ông có thể cho biết mục tiêu và nội dung chính của Khoản vay Chương trình? 

Ông Kobayashi Yosuke: Mục tiêu của khoản vay là hỗ trợ Chính phủ Việt Nam thúc đẩy chuyển đổi xanh, tăng trưởng xanh và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, thông qua kết hợp giữa hỗ trợ tài chính và đối thoại chính sách. 

Chương trình được thiết kế trên ba trụ cột chính. Thứ nhất là xây dựng khung chính sách về ưu đãi tài khóa và đầu tư nhằm khuyến khích phát triển các ngành kinh tế xanh, bao gồm thúc đẩy trái phiếu xanh; sửa đổi chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp để khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư vào sản xuất và những ngành công nghiệp xanh; cải thiện các quy định về quản lý và sử dụng vốn ODA và vốn vay ưu đãi; tạo điều kiện thuận lợi để tiếp cận nguồn vốn nước ngoài đối với những dự án cơ sở hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng trưởng xanh... 

Thứ hai là hỗ trợ Việt Nam thực hiện các cam kết “Đóng góp do quốc gia tự quyết định” (NDC). Trong đó, trọng tâm là xây dựng thể chế và phát triển thị trường carbon; ban hành danh mục các lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính (KNK) phải thực hiện kiểm kê KNK và hướng dẫn phương pháp tính toán; xây dựng cơ chế và chính sách thúc đẩy chuyển đổi xanh trong lĩnh vực năng lượng và phát triển  kinh tế tuần hoàn.

Thứ ba là tăng cường các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, bao gồm việc ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050, đồng thời xây dựng và triển khai hiệu quả các quy định pháp luật về phòng, chống thiên tai... 

Phóng viên: So với các chương trình ODA trước đây, chương trình lần này có những điểm mới đáng chú ý nào? 

Ông Kobayashi Yosuke: Theo tôi, có thể tóm lược bốn điểm khác biệt lớn mà chương trình lần này sẽ mang lại. Trước hết là tốc độ. So với các khoản vay ODA truyền thống, thời gian chuẩn bị và giải ngân được rút ngắn đáng kể. Quá trình lập dự án, Trao đổi Công hàm dự kiến có thể được hoàn tất trong vòng 8 tháng, tính từ khi Chính phủ Việt Nam gửi yêu cầu chính thức tới Đại sứ quán Nhật Bản. 

Thứ hai, đó chính là quy mô. So với các khoản vay bằng đồng yen hỗ trợ các biện pháp ứng phó biến đổi khí hậu trước đây ở Việt Nam, quy mô 50 tỷ yen là lớn hơn đáng kể. Ví dụ, mỗi giai đoạn của "Chương trình hỗ trợ Ứng phó với biến đổi khí hậu" của JICA từ năm 2010 đến năm 2017 có quy mô dao động từ 10 tỷ yen đến 15 tỷ yen. 

Thứ ba là định hướng phát triển thị trường. Thông qua các chính sách ưu đãi về tài khóa và đầu tư, chương trình không chỉ cung cấp vốn mà còn góp phần hình thành một thị trường xanh có quy mô tương đương hoặc lớn hơn chính giá trị khoản vay. 

Cuối cùng và cũng là yếu tố quan trọng nhất, đó là khoản vay này được cung cấp trong một khuôn khổ chiến lược toàn diện, sẽ tạo cơ hội cho Chính phủ Việt Nam và các cơ quan liên quan tăng cường hợp tác với những công ty Nhật Bản có chuyên môn và thế mạnh về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực chuyển đổi xanh.

Dựa trên khuôn khổ này, các bên liên quan của Việt Nam sẽ tiếp cận tốt hơn với thế mạnh của các công ty Nhật Bản thông qua kết nối kinh doanh và phát triển dự án cụ thể. Những dự án như vậy sẽ tạo điều kiện chuyển giao công nghệ từ các công ty Nhật Bản sang những công ty Việt Nam dưới nhiều hình thức khác nhau, góp phần vào sự phát triển của cả doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước. 

Phóng viên: Ông có thể làm rõ hơn khái niệm “ODA thế hệ mới” mà chương trình này đại diện? 

Ông Kobayashi Yosuke: Chính phủ Nhật Bản và JICA đã và đang hợp tác với Việt Nam trong lĩnh vực biến đổi khí hậu và phòng chống thiên tai trong nhiều năm qua bằng nhiều công cụ khác nhau. Tuy nhiên, Chương trình Khoản vay ở một cấp độ khác so với các hợp tác trước đây và thực sự tượng trưng cho "ODA trong kỷ nguyên mới" mà Chính phủ Việt Nam đang đề xuất. 

Trong các mô hình ODA truyền thống, trọng tâm thường là tài trợ cho các dự án hạ tầng cụ thể. Còn “ODA thế hệ mới” trước hết phải nhanh và có quy mô đủ lớn để đáp ứng nhu cầu phát triển trong bối cảnh mới. Nhưng điều quan trọng hơn là cách tiếp cận toàn diện và mang tính chiến lược. Với chương trình này, chúng tôi hướng tới hỗ trợ xây dựng chính sách, tạo lập thị trường và kết nối nguồn lực. 

Nói cách khác, khoản vay không chỉ dừng lại ở việc cung cấp vốn, mà còn hỗ trợ Việt Nam thiết kế các cơ chế chính sách để thu hút đầu tư, đồng thời kết nối với những doanh nghiệp Nhật Bản sở hữu công nghệ tiên tiến trong các lĩnh vực như năng lượng sạch, trí tuệ nhân tạo hay quản lý rủi ro thiên tai. 

Chúng tôi tin rằng, chỉ khi kết hợp được ba yếu tố – chính sách, thị trường và công nghệ – quá trình chuyển đổi xanh mới có thể diễn ra một cách bền vững. 

Phóng viên: Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi xanh, ông đánh giá như thế nào về triển vọng hợp tác giữa hai nước trong thời gian tới? 

Ông Kobayashi Yosuke: Việt Nam đang thể hiện quyết tâm rất rõ ràng trong việc thực hiện các cam kết khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng xanh. Điều này tạo nền tảng thuận lợi để mở rộng hợp tác với Nhật Bản. 

JICA sẽ hợp tác chặt chẽ với Bộ Tài chính Việt Nam, Chính phủ Nhật Bản và các đối tác khác để thúc đẩy hợp tác công tư mạnh mẽ hơn nữa giữa Việt Nam và Nhật Bản, tận dụng tối đa các phương thức hợp tác và mạng lưới rộng khắp của JICA.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông!