Phân cấp mạnh trong đấu thầu phải đi đôi với kiểm soát chặt chẽ

Thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi), sáng 6/11, các đại biểu Quốc hội đề nghị làm rõ điều kiện áp dụng chỉ định thầu; tăng cường công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực; bảo đảm việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với trách nhiệm của người có thẩm quyền.

Bảo đảm cạnh tranh, kiểm soát chặt chẽ việc chỉ định thầu

Thảo luận về việc bảo đảm cạnh tranh công bằng ngay từ khâu lập hồ sơ mời thầu, đại biểu Trần Anh Tuấn (Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, các tiêu chí có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh có thể xuất hiện ngay trong hồ sơ mời thầu, gây khó khăn cho doanh nghiệp, nhà thầu tham gia. Chẳng hạn như yêu cầu về kinh nghiệm vượt quá mức cần thiết để thực hiện gói thầu có thể làm hạn chế sự tham gia của những nhà thầu có năng lực đáp ứng yêu cầu.

Từ đó, đại biểu Trần Anh Tuấn đề nghị bổ sung cơ chế xem xét các tiêu chí có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh trước thời điểm đóng thầu. Việc tiếp nhận phản ánh có thể thực hiện cùng với yêu cầu làm rõ hồ sơ trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nhưng cần quy định rõ thời hạn trả lời, cơ quan có trách nhiệm xem xét trong trường hợp doanh nghiệp không đồng ý với nội dung trả lời của chủ đầu tư, cũng như thẩm quyền yêu cầu sửa đổi hồ sơ mời thầu; đồng thời, khi phải sửa đổi hồ sơ mời thầu, cần gia hạn thời điểm đóng thầu để các nhà thầu có đủ thời gian chuẩn bị hồ sơ dự thầu.

Góp ý về căn cứ áp dụng chỉ định thầu và chỉ định nhà đầu tư, đại biểu Trần Anh Tuấn cho biết, dự thảo luật cho phép chỉ định thầu để đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng, hiệu quả; đồng thời cho phép áp dụng hình thức này nhằm đẩy nhanh tiến độ dự án, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Theo đại biểu, đây đều là những yêu cầu chung đối với các gói thầu. Vì vậy, cần làm rõ trường hợp nào thực sự cần áp dụng chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư và trường hợp nào vẫn có thể tổ chức đấu thầu để bảo đảm việc lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư khách quan, công bằng, minh bạch.

Từ đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý dự án luật theo hướng, đối với trường hợp chỉ định nhằm đẩy nhanh tiến độ, hồ sơ phải nêu rõ thời hạn cần đáp ứng, lý do việc tổ chức đấu thầu không thể đáp ứng yêu cầu về tiến độ, đồng thời xác định căn cứ đánh giá năng lực của nhà thầu, nhà đầu tư được lựa chọn.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Phú Thọ) bày tỏ ủng hộ mục tiêu xuyên suốt là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền triệt để cho chủ đầu tư, cắt giảm các tầng nấc trung gian, tích hợp quy trình, thủ tục nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị và đẩy nhanh tiến độ đầu tư dự án. Theo đại biểu, dự thảo đã thể hiện rõ định hướng mở rộng quyền tự quyết thông qua việc thu gọn các hình thức lựa chọn nhà thầu, bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh và mở rộng phạm vi áp dụng chỉ định thầu.

Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh: Phân cấp, phân quyền càng cao thì yêu cầu kiểm soát rủi ro càng phải nghiêm ngặt. Việc mở rộng các hình thức lựa chọn nhà thầu không thông qua cạnh tranh thực chất, nếu thiếu cơ chế hậu kiểm độc lập và "hàng rào" định lượng chặt chẽ, có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa lợi ích nhóm, chia nhỏ gói thầu, nảy sinh cơ chế xin - cho mới, tinh vi hơn.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề nghị, dự thảo luật giữ nguyên nguyên tắc đấu thầu rộng rãi là phương thức lựa chọn nhà thầu cơ bản, chủ đạo. Các trường hợp ngoại lệ phải được quy định trực tiếp trong luật với tiêu chí định lượng chặt chẽ về điều kiện kỹ thuật, thời hạn khẩn cấp và hạn mức giá trị; không giao thẩm quyền mở hoặc sử dụng các khái niệm định tính như "dự án có tính chất đặc thù" để né tránh đấu thầu cạnh tranh.

Bên cạnh đó, cần rà soát, quy định chặt chẽ về chỉ định thầu theo hướng, làm rõ các điều kiện tiên quyết và thời hạn tối đa phải hoàn tất thủ tục, hồ sơ dự toán đối với các gói thầu khẩn cấp, cấp bách, nhằm ngăn chặn việc lợi dụng tình huống khẩn cấp để chia nhỏ dự án, tùy tiện chỉ định thầu.

Đại biểu cũng đề nghị, thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực và chế tài người đứng đầu, gắn quyền tự quyết của người có thẩm quyền và chủ đầu tư với trách nhiệm pháp lý cá nhân nếu để xảy ra tiêu cực, lãng phí. Đồng thời, bắt buộc công khai 100% hồ sơ, biên bản thương thảo và bản phân tích giá trúng thầu của các gói thầu chỉ định thầu, đàm phán lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trong thời hạn không quá 5 ngày làm việc, để cơ quan chức năng và toàn xã hội giám sát.

Liên quan đến mở rộng các trường hợp chỉ định thầu, đại biểu Lê Thị Thanh Lam (Cần Thơ) cho rằng, khoản 6 Điều 19 mở rộng phạm vi chỉ định thầu đối với các gói thầu cấp bách, thuộc bí mật nhà nước, các dự án trọng điểm và lĩnh vực chiến lược. Việc mở rộng này góp phần đẩy nhanh tiến độ dự án, nhưng nếu không quy định rõ tiêu chí xác định tính cấp bách hoặc lĩnh vực chiến lược, có thể bị lợi dụng để né tránh đấu thầu rộng rãi.

Để tăng cường công khai, minh bạch, đại biểu Lê Thị Thanh Lam đề nghị quy định bắt buộc trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày quyết định chỉ định thầu, chủ đầu tư phải công khai toàn bộ hồ sơ chỉ định thầu, giá gói thầu và giá chỉ định thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để cơ quan chức năng và xã hội giám sát, trừ các gói thầu thuộc bí mật quốc phòng, an ninh.

Giao quyền quyết định cho người đứng đầu gắn với trách nhiệm

Giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, đối với các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, dự thảo Luật mở rộng nhiều hình thức lựa chọn, bên cạnh đấu thầu cạnh tranh còn có đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu và các hình thức khác.

Liên quan đến hiệu quả và chất lượng công tác đấu thầu, đặc biệt là tình trạng nhà thầu bỏ giá rất thấp nhưng chưa chú trọng đúng mức đến chất lượng và tiến độ thực hiện, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, dự thảo Luật đã bổ sung quy định theo hướng tập trung đánh giá tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp tiêu chí kỹ thuật với tiêu chí về giá, nhằm lựa chọn được nhà thầu có chất lượng tốt để triển khai dự án, thay vì chỉ chú trọng yếu tố giá thấp. Bên cạnh đó, dự thảo Luật cũng bổ sung quy định tăng cường sử dụng cơ sở dữ liệu có kết nối, liên thông giữa các cơ quan có trách nhiệm, cung cấp thông tin về giá làm căn cứ tham chiếu trong quá trình lựa chọn nhà thầu.

Đối với lĩnh vực mua sắm thiết bị y tế, Bộ trưởng cho biết, dự thảo luật có các quy định nhằm bảo đảm tính linh hoạt, đáp ứng kịp thời yêu cầu khám, chữa bệnh. Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ Y tế rà soát kỹ các quy định, bảo đảm tính khả thi và chặt chẽ. Trong đó, vấn đề bảo mật thông tin về giá của nhà cung cấp sẽ được 2 cơ quan tiếp tục nghiên cứu, làm rõ và hoàn thiện.

Về quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư và công tác quản lý nhà nước về đấu thầu, Bộ trưởng nhấn mạnh, dự thảo Luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo tinh thần của Trung ương và Quốc hội. Tuy nhiên, phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm của người được giao quyền và tăng cường kiểm tra, giám sát, không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, nhằm tránh nguy cơ lạm dụng, bảo đảm việc lựa chọn nhà thầu chính xác, hiệu quả.

Dẫn số liệu thực tiễn, Bộ trưởng cho biết, năm 2025, cả nước có gần 600.000 gói thầu, trong đó tỷ lệ được phân cấp, phân quyền chỉ định thầu chiếm hơn 72%. Theo Bộ trưởng, việc phân cấp, phân quyền với khối lượng lớn như vậy đã được đánh giá là có hiệu quả.

Đề cập một số vụ án lớn liên quan đến mua sắm thiết bị y tế thời gian qua, Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu đặt ra là phải xem xét trách nhiệm trong quá trình thực hiện.

Trên cơ sở đó, Bộ trưởng cho rằng, cần căn cứ điều kiện cụ thể để giao trách nhiệm cho người đứng đầu quyết định và chịu trách nhiệm, bảo đảm sử dụng hiệu quả nhất tiền của nhân dân, tiền của Nhà nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu công việc.