Phân vai rõ để doanh nghiệp công nghệ có thể nhận nhiệm vụ quốc gia

Việt Nam đã xác định các nhóm công nghệ lõi, công nghệ chiến lược nhằm thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, từ việc xác định lĩnh vực ưu tiên đến triển khai trong thực tế vẫn còn khoảng trống lớn, đặc biệt ở cơ chế lựa chọn doanh nghiệp, phân công nhiệm vụ và đánh giá kết quả thực hiện.

Trong quá trình thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược, yêu cầu đặt ra không chỉ là xác định công nghệ nào cần ưu tiên, mà còn là làm rõ đơn vị tham gia, vai trò của từng chủ thể và cơ chế nào để các cam kết được chuyển thành kết quả cụ thể.

Việt Nam đã có những bước chuẩn bị về thể chế, nguồn lực và hạ tầng cho phát triển công nghệ chiến lược. Trong 12 cơ sở dữ liệu trọng yếu, có 4 cơ sở dữ liệu Nhà nước đã đầu tư xây dựng 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia với tổng kinh phí khoảng 967 tỷ đồng. đã đáp ứng đầy đủ 19/19 tiêu chí.

Cùng với đó, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt danh mục 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm công nghệ chiến lược, giao 10 bộ, ngành, cơ quan triển khai các nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược theo 20 bài toán lớn.

Tại địa phương, qua 1 năm 6 tháng triển khai nhiệm vụ đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, đã có 29 địa phương đăng ký 124 sản phẩm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; trong đó, định hướng 33 sản phẩm thuộc nhóm công nghệ chiến lược.

Về nguồn lực tài chính, Nhà nước đã ưu tiên bố trí 3% tổng chi ngân sách cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Riêng năm 2026, nguồn kinh phí dành cho các lĩnh vực này dự kiến trên 100 nghìn tỷ đồng.

Tuy nhiên, cùng với việc tăng cường đầu tư, bài toán tiếp theo là làm thế nào để nguồn lực, hạ tầng và định hướng chiến lược được chuyển hóa thành nhiệm vụ cụ thể, có đơn vị thực hiện và có cơ chế đánh giá rõ ràng.

Từ góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ CMC cho rằng, Việt Nam đã có định hướng đúng khi xác định nhóm công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và xây dựng khung kiến trúc.

Theo Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ CMC, khung kiến trúc có thể đóng vai trò công cụ định hướng. Việc xác định từ 11 công nghệ lõi, sau đó điều chỉnh còn 10 công nghệ lõi, về cơ bản là hướng đi phù hợp.

Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất hiện nay nằm ở khâu triển khai sau khi đã có danh mục. “CMC là một trong bảy doanh nghiệp được lựa chọn đồng hành cùng Chính phủ trong triển khai các nhiệm vụ công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, việc xác định doanh nghiệp đảm nhiệm công nghệ nào đến nay vẫn chưa thực sự rõ ràng”, ông Chính nói.

Theo Chủ tịch CMC, danh mục sản phẩm, nhiệm vụ công nghệ chiến lược rất lớn, số lượng doanh nghiệp tham gia cũng nhiều, nhưng chưa có cơ chế đủ rõ để lựa chọn và giao nhiệm vụ.

Hiện lĩnh vực bán dẫn có sự phân công tương đối cụ thể hơn khi Viettel được giao vai trò nổi bật trong sản xuất, trong khi nhiều lĩnh vực khác vẫn đang trong quá trình xác định vai trò của từng chủ thể.

Ông Chính kiến nghị với mỗi công nghệ chiến lược, Chính phủ cần xác định trước bài toán, nhiệm vụ cần thực hiện; sau đó cơ quan quản lý tổ chức tuyển chọn doanh nghiệp phù hợp để giao nhiệm vụ.

“Chỉ khi có cơ chế như vậy, chúng ta mới có thể tháo gỡ được điểm nghẽn hiện nay”, ông Chính nói.

Chủ tịch CMC cho rằng, Việt Nam không thiếu hoàn toàn nguồn lực cho khoa học công nghệ. Điểm nghẽn nằm ở việc nguồn lực tài chính đã có nhưng việc giải ngân gặp khó do thiếu cơ chế lựa chọn rõ ràng.

Dù chủ trương cho phép áp dụng các cơ chế đặc thù, các bộ, ngành và địa phương vẫn thận trọng, bởi những quyết định đầu tư vào lĩnh vực công nghệ mới hôm nay có thể cần 5-10 năm mới đánh giá đầy đủ hiệu quả.

Vì vậy, theo ông, cơ chế giao nhiệm vụ cần đồng thời tạo căn cứ pháp lý cho cơ quan quản lý, bảo vệ người ra quyết định và mở đường cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Ông Chính cũng cho rằng khi xây dựng chiến lược phát triển công nghệ chiến lược, các bộ, ngành và địa phương không nên đưa vào quá nhiều lĩnh vực, mà cần lựa chọn dựa trên năng lực, điều kiện và lợi thế riêng. Một câu hỏi quan trọng hiện nay là ai sẽ triển khai các công nghệ chiến lược. Theo vị lãnh đạo CMC, câu trả lời gắn với việc hình thành các doanh nghiệp công nghệ quốc gia.

Ông Chính dẫn ví dụ Huawei tại Trung Quốc, một doanh nghiệp có xuất phát điểm tương đồng với Viettel nhưng đã phát triển thành tập đoàn công nghệ mang tầm quốc gia. Những nhiệm vụ quan trọng trong các lĩnh vực như bán dẫn, AI được giao cụ thể cho doanh nghiệp này. Samsung của Hàn Quốc cũng là một ví dụ tương tự.

Theo ông Chính, cần sớm có cơ chế tuyển chọn, giao nhiệm vụ rõ ràng cho các doanh nghiệp công nghệ phù hợp với năng lực và vai trò trong từng lĩnh vực.

Với CMC, ông Chính cho biết tập đoàn đã đăng ký tham gia hai nhiệm vụ quốc gia là Cloud và AI, đồng thời đưa ra các cam kết về đầu tư và nguồn lực. Tuy nhiên, đến nay vẫn cần cơ chế cụ thể để thực hiện.

Trong lĩnh vực bán dẫn, CMC và Viettel đã trao đổi về hướng phân vai theo thế mạnh. Nếu Viettel tập trung vào sản xuất, CMC sẽ tập trung vào thiết kế.

Trong chuỗi giá trị công nghệ, việc mỗi doanh nghiệp đảm nhận một vai trò phù hợp với thế mạnh là cách tiếp cận cần thiết. “Mỗi doanh nghiệp có thể đảm nhận một vai trò khác nhau theo thế mạnh của mình”, ông nói.

Chủ tịch CMC nhấn mạnh, trong nhóm doanh nghiệp công nghệ được lựa chọn, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là cơ chế giao nhiệm vụ. Ông Chính gọi đây là “điểm nghẽn của các điểm nghẽn”. Khi doanh nghiệp được giao nhiệm vụ cần đi kèm cam kết về tiến độ, nguồn lực và kết quả đầu ra. Ngược lại, Nhà nước cần có cơ chế hậu kiểm minh bạch.

Ví dụ, nếu sau 18 tháng doanh nghiệp không hoàn thành nhiệm vụ, cần xác định rõ tiêu chí đánh giá và phương án xử lý. Nếu hoàn thành tốt, doanh nghiệp cũng cần có cơ chế khuyến khích tương xứng.

Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng giao nhiệm vụ chung chung, không rõ trách nhiệm, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào những lĩnh vực công nghệ nền tảng có độ rủi ro cao.

Bên cạnh đó, Chủ tịch CMC đề xuất thúc đẩy mạnh hơn mô hình hợp tác công tư trong công nghệ thông tin, với các chương trình có quy mô lớn.

“Nếu được giao nhiệm vụ và tạo điều kiện triển khai, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành những doanh nghiệp công nghệ tầm cỡ như Huawei hay Samsung trong tương lai”, ông Chính nói.

Ở góc nhìn rộng hơn, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, bài học từ các nền kinh tế Đông Á cho thấy vai trò quan trọng của Nhà nước trong việc tạo lập môi trường để doanh nghiệp trong nước phát triển năng lực cạnh tranh.

Theo ông Thiên, mô hình Hàn Quốc cho thấy Nhà nước không cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp mà hỗ trợ các tập đoàn tư nhân thông qua việc tạo lập các yếu tố đầu vào chiến lược như thép, hạ tầng, từ đó tạo nền tảng để doanh nghiệp vươn ra thế giới.

Ông Thiên cho rằng Việt Nam cần chuyển đổi mô hình phát triển, vượt qua lợi thế lao động giá rẻ để hướng tới lực lượng sản xuất mới; trong đó, con người có năng lực sáng tạo kết hợp với trí tuệ nhân tạo.

Để thực hiện mục tiêu này, theo ông Thiên, cần cải cách thể chế, phát triển giáo dục - đào tạo, hiện đại hóa chính sách lao động và có chính sách hỗ trợ phù hợp cho doanh nghiệp tư nhân.