Phòng vệ thương mại tạo dư địa cho sản xuất trong nước phát triển

Ngày 18/9, tại Hải Phòng, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 với chủ đề “Thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia - kiến tạo động lực cho tăng trưởng”. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân tham dự và phát biểu khai mạc.

Tiếp nối thành công của Diễn đàn Phòng vệ thương mại các năm 2024 và 2025, diễn đàn năm nay được tổ chức trong bối cảnh kinh tế và thương mại thế giới tiếp tục biến động nhanh, phức tạp.

Cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng sâu sắc, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, trong khi chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục được tái cấu trúc.

Cùng với đó, nhiều quốc gia đang tăng cường các chính sách hỗ trợ sản xuất trong nước và bảo vệ những ngành công nghiệp có ý nghĩa quan trọng. Tình trạng dư thừa công suất tại một số ngành sản xuất trên thế giới cũng tạo thêm áp lực đối với thương mại toàn cầu.

Khi năng lực sản xuất vượt quá khả năng hấp thụ của thị trường, hàng hóa có xu hướng tìm kiếm các thị trường xuất khẩu mới; dòng thương mại vì thế có thể chuyển hướng khi một thị trường lớn áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu.

Đối với Việt Nam, một nền kinh tế có độ mở cao và hội nhập sâu rộng, những thay đổi này vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra những thách thức mới đối với thị trường trong nước và các ngành sản xuất.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu bảo vệ thị trường nội địa, củng cố năng lực sản xuất và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế ngày càng trở nên cấp thiết.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết: Trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là tăng trưởng nhanh mà còn phải xây dựng được những nền tảng đủ vững chắc để duy trì tăng trưởng cao và bền vững trong dài hạn.

Chính vì vậy, việc tiếp tục mở rộng thị trường, thúc đẩy xuất khẩu, thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu là một trong những nhiệm vụ cấp thiết.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng cần xây dựng một nền sản xuất trong nước có năng lực cạnh tranh, có khả năng thích ứng và có sức chống chịu tốt trước những biến động từ bên ngoài.

Trong đó, các ngành công nghiệp nền tảng có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là những ngành cung cấp tư liệu sản xuất và các đầu vào cơ bản cho nhiều hoạt động của nền kinh tế, có tính liên kết và lan tỏa cao.

“Trong bức tranh đó, phòng vệ thương mại có một vai trò quan trọng. Phòng vệ thương mại không đồng nghĩa với bảo hộ và không nhằm loại bỏ cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu.

Việt Nam tiếp tục nhất quán với chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng.

Nhưng hội nhập cũng đòi hỏi chúng ta phải biết sử dụng đầy đủ và hiệu quả những công cụ hợp pháp mà hệ thống thương mại quốc tế cho phép để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước”, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh.

Cũng theo Thứ trưởng, các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ khi được áp dụng đúng điều kiện, dựa trên bằng chứng và kết quả điều tra khách quan, có thể góp phần xử lý tác động bất lợi của hàng hóa nhập khẩu và khôi phục môi trường cạnh tranh công bằng.

Nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong phòng vệ thương mại, Thứ trưởng cho rằng, trong quá trình ứng phó với các vụ việc điều tra, phòng vệ thương mại có thể tạo ra một “khoảng thời gian chiến lược” cho doanh nghiệp, doanh nghiệp có thể tận dụng cơ hội để phát triển.

Song nếu doanh nghiệp chỉ trông chờ vào sự bảo vệ của biện pháp mà không tiếp tục đổi mới công nghệ, cải thiện quản trị, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm thì lợi ích từ phòng vệ thương mại sẽ không thể bền vững.

Do đó, tinh thần của các biện pháp phòng vệ thương mại cần được xác định rõ, đó là bảo vệ để phát triển, chứ không phải bảo vệ để tránh cạnh tranh.

Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia, cả phát triển và đang phát triển, đang sử dụng ngày càng chủ động các công cụ phòng vệ thương mại và nhiều công cụ quản lý thương mại khác để bảo vệ năng lực sản xuất trong nước.

Điều đó cho thấy cạnh tranh thương mại ngày nay ngày càng gắn chặt với cạnh tranh về năng lực sản xuất quốc gia.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra không phải là chạy theo xu hướng bảo hộ, mà là phải nâng cao năng lực quản trị thương mại, chủ động nhận diện rủi ro và sử dụng hiệu quả các công cụ hợp pháp để bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng.

Từ thực tế đó, phòng vệ thương mại trong giai đoạn tới cần có một bước chuyển quan trọng, từ phản ứng với từng vụ việc sang chủ động quản trị rủi ro thương mại.

Muốn vậy, trước hết cần tăng cường cảnh báo sớm, theo dõi chặt chẽ biến động dòng thương mại, giá nhập khẩu, năng lực sản xuất và tình trạng dư thừa công suất tại các thị trường lớn.

Hơn nữa, phòng vệ thương mại là lĩnh vực dựa trên bằng chứng. Doanh nghiệp và hiệp hội cần từng bước chuẩn hóa và xây dựng hệ thống dữ liệu ngành để có thể phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường và sẵn sàng hành động khi cần thiết.

Ngoài ra, cần tăng cường hơn nữa sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội, doanh nghiệp, cơ quan hải quan, các bộ, ngành và địa phương, từ cảnh báo sớm, điều tra cho tới giám sát thực thi và chống lẩn tránh biện pháp. Cuối cùng, phải gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp.

Cũng theo Thứ trưởng, phòng vệ thương mại không thể thay thế chính sách công nghiệp. Nhưng chính sách công nghiệp cũng khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu những ngành sản xuất đang được khuyến khích đầu tư phải cạnh tranh trong một môi trường bị bóp méo bởi các hành vi thương mại không công bằng.

Phòng vệ thương mại cần góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng; còn doanh nghiệp phải chuyển hóa môi trường đó thành năng suất, công nghệ, chất lượng và năng lực cạnh tranh thực chất.

Cùng chung quan điểm, ông Nguyễn Ngọc Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhấn mạnh: Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, kiên định hội nhập nhưng cần củng cố hơn nữa năng lực nội sinh và tính tự chủ.

Theo ông Nguyễn Ngọc Anh, mở cửa thị trường cần đi cùng duy trì môi trường cạnh tranh công bằng; đẩy mạnh xuất khẩu phải gắn với đa dạng hóa thị trường và nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa; thu hút FDI cần gắn chặt với chuyển giao công nghệ và kết nối với doanh nghiệp trong nước.

Để xây dựng nền sản xuất quốc gia có sức chống chịu, cần tập trung nâng cao năng lực của nhóm ngành công nghiệp nền tảng như thép, hóa chất cơ bản, vật liệu mới, cơ khí chế tạo và năng lượng tái tạo.

Đây là những lĩnh vực cung cấp đầu vào quan trọng cho toàn bộ nền kinh tế, có vai trò đối với mức độ tự chủ của quốc gia.

Song song với đó là phát triển các ngành công nghệ chiến lược, hướng tới tương lai như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, công nghệ xanh và tự động hóa. Đây được xác định là những lĩnh vực có khả năng tạo ra sức cạnh tranh mới và mở rộng không gian tăng trưởng.

Bên cạnh năng lực sản xuất, thị trường trong nước cũng cần được nhìn nhận như một bệ đỡ quan trọng của nền kinh tế. Với quy mô thị trường khoảng 100 triệu dân, doanh nghiệp có điều kiện mở rộng sản xuất, tích lũy vốn và hoàn thiện công nghệ trước khi vươn ra thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam thực thi 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA), ông Nguyễn Ngọc Anh cho rằng: Điều kiện tiên quyết để thị trường nội địa phát huy vai trò bệ đỡ là duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Nếu doanh nghiệp trong nước phải cạnh tranh kéo dài với hàng hóa bán phá giá hoặc được trợ cấp không phù hợp, động lực đầu tư dài hạn có thể bị ảnh hưởng.

Vì vậy, phát triển thị trường nội địa và bảo đảm cạnh tranh công bằng cần được nhìn nhận như hai mặt của cùng một chiến lược, qua đó góp phần củng cố năng lực sản xuất và sức chống chịu của nền kinh tế.

Theo Bộ Công Thương, Diễn đàn Phòng vệ thương mại được tổ chức thường niên, tạo không gian trao đổi chính sách giữa cơ quan quản lý nhà nước, chuyên gia, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp về những vấn đề đặt ra đối với công tác phòng vệ thương mại của Việt Nam, hướng tới sử dụng hiệu quả các công cụ hợp pháp để bảo vệ môi trường cạnh tranh và thúc đẩy năng lực sản xuất trong nước.