Quản lý thuế theo dòng tiền để chống thất thu và tăng minh bạch

Theo Phó Cục trưởng Đặng Ngọc Minh, hiện nay nhiều hoạt động kinh doanh được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, các giao dịch phát sinh nhanh, quy mô lớn và có tính xuyên biên giới. Nếu chỉ dựa vào phương thức quản lý truyền thống chủ yếu dựa trên kê khai thuế, hồ sơ kế toán và công tác hậu kiểm thì trong một số trường hợp chưa phản ánh đầy đủ bản chất của các giao dịch kinh tế.

“Việc nghiên cứu và từng bước triển khai phương thức quản lý thuế dựa trên phân tích dòng tiền đang trở thành xu hướng tất yếu của nhiều cơ quan thuế hiện đại trên thế giới”, Phó Cục trưởng Đặng Ngọc Minh nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo Cục Thuế, thời gian qua ngành thuế đã triển khai nhiều giải pháp hiện đại hóa quản lý như triển khai thành công hóa đơn điện tử, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền trên phạm vi toàn quốc; xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong tất cả các khâu của quy trình quản lý thuế; triển khai Cổng thông tin dành cho nhà cung cấp nước ngoài; xóa bỏ cơ chế khoán và thực hiện cơ chế kê khai đối với hộ kinh doanh; xây dựng các hệ thống quản lý rủi ro và tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu với các bộ, ngành và các tổ chức liên quan.

Phó Cục trưởng Đặng Ngọc Minh cho biết, việc triển khai hóa đơn điện tử đã tạo ra nguồn dữ liệu lớn về các giao dịch kinh tế trong toàn bộ nền kinh tế. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều tổ chức, cá nhân phát sinh nhiều giao dịch thậm chí thường xuyên và giá trị lớn, có thể nhận thấy thông qua tài khoản ngân hàng, nền tảng số, trung gian thanh toán, đơn vị vận chuyển,… Các giao dịch này có thể liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của tổ chức hoặc thu nhập chịu thuế của cá nhân nhưng không thực hiện thông qua hệ thống hóa đơn điện tử hoặc kê khai đầy đủ.

Do đó, trong thời gian tới, cơ quan thuế sẽ lấy dữ liệu hóa đơn điện tử là trung tâm, là căn cứ để so sánh, đối chiếu với những dòng tiền khác của người nộp thuế, từ đó xác định nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh, phân tích rủi ro và thực hiện kiểm tra nếu thực sự cần thiết.

Theo Phó Cục trưởng Đặng Ngọc Minh, để quản lý hiệu quả thì dữ liệu dòng tiền phải bảo đảm yêu cầu “Đúng - Đủ - Sạch - Sống”. Đồng thời, việc quản lý thuế theo dòng tiền đòi hỏi sự phối hợp, chia sẻ thông tin thường xuyên, tự động và theo thời gian thực giữa cơ quan thuế với ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và các đơn vị liên quan nhằm xây dựng “hệ sinh thái” dữ liệu phục vụ công tác quản lý thuế.

Làm rõ hơn định hướng này, ông Nguyễn Tiến Trung Trưởng ban Kiểm tra thuế (Cục Thuế) cho rằng, quản lý thuế theo dòng tiền là sự thay đổi căn bản về tư duy quản trị thuế, chuyển từ quản lý theo hồ sơ sang quản lý theo dữ liệu, từ hậu kiểm sang quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian gần thực.

Theo ông Nguyễn Tiến Trung, khi các giao dịch ngày càng được số hóa thông qua chuyển khoản, ví điện tử, mã QR hay sàn thương mại điện tử, mỗi giao dịch đều để lại dấu vết số dưới dạng dữ liệu thanh toán, hóa đơn điện tử hoặc lịch sử giao dịch ngân hàng. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để cơ quan thuế đối chiếu doanh thu kê khai với dòng tiền thực nhận, phát hiện bất thường và nhận diện các giao dịch có dấu hiệu rủi ro.

Quản lý thuế theo dòng tiền là phương thức quản lý dựa trên việc thu thập, kết nối, phân tích và đối chiếu dữ liệu giao dịch tài chính của người nộp thuế nhằm phục vụ công tác quản lý thuế. Bản chất của phương thức này là lấy dữ liệu dòng tiền làm cơ sở hỗ trợ xác định doanh thu, thu nhập và nghĩa vụ thuế. Dòng tiền ở đây bao gồm toàn bộ luồng tiền phát sinh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thông qua ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán, nền tảng số, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển thu hộ và các hệ thống thanh toán điện tử khác.

Ông Nguyễn Tiến Trung cho biết, qua thực tiễn quản lý, cơ quan thuế đã ghi nhận nhiều hình thức tiềm ẩn rủi ro như điều chuyển dòng tiền thông qua hợp đồng vay vốn nội bộ, hợp đồng dịch vụ không phản ánh đúng bản chất giao dịch, tạm ứng kéo dài không rõ mục đích hoặc phân tán doanh thu qua nhiều tài khoản cá nhân nhằm giảm nghĩa vụ thuế.

Đặc biệt, lĩnh vực thương mại điện tử và hộ kinh doanh cá thể được đánh giá là khu vực tiềm ẩn nhiều rủi ro khi nhiều trường hợp phát sinh doanh thu lớn nhưng không đăng ký, kê khai hoặc cố tình chia nhỏ dòng tiền qua nhiều tài khoản khác nhau để che giấu doanh thu thực tế.

Theo ông Nguyễn Tiến Trung, trong tương lai, khi hệ thống dữ liệu được kết nối đồng bộ, công tác kiểm tra thuế cũng sẽ thay đổi mạnh theo hướng tự động hóa. Cơ quan thuế có thể giám sát rủi ro theo thời gian thực, kiểm tra từ xa thông qua cổng giao tiếp điện tử và ưu tiên nguồn lực vào các đối tượng có chỉ số rủi ro cao nhất.

Dưới góc độ doanh nghiệp công nghệ, bà Nguyễn Thị Minh Khuê, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị, Công ty Cổ phần Công nghệ Sapo cho rằng, điều nhiều hộ kinh doanh quan tâm hiện nay không phải né tránh thuế mà là làm sao quản lý dòng tiền minh bạch và vận hành hiệu quả trong bối cảnh kinh doanh đa nền tảng.

Theo bà Nguyễn Thị Minh Khuê, việc bán hàng hiện nay diễn ra đồng thời trên Facebook, TikTok Shop, Shopee, website và cửa hàng truyền thống, trong khi dòng tiền lại đi qua nhiều hình thức như tiền mặt, chuyển khoản, COD, ví điện tử hay thanh toán thẻ. Vì vậy, nếu dữ liệu không được kết nối xuyên suốt thì rất khó theo dõi doanh thu, công nợ và nghĩa vụ thuế thực tế.

Bà Nguyễn Thị Minh Khuê cho rằng, công nghệ cần giúp hộ kinh doanh chuẩn hóa dữ liệu từ bán hàng, thanh toán, hóa đơn đến kê khai thuế để việc minh bạch trở nên đơn giản hơn, giảm áp lực tuân thủ và hỗ trợ người kinh doanh vận hành hiệu quả.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn, đoàn Luât sư thành phố Hà Nội nhận định, minh bạch dòng tiền đang trở thành xu hướng tất yếu không chỉ trong quản lý thuế mà còn trong quản trị rủi ro pháp lý, đặc biệt ở lĩnh vực bất động sản.

Theo luật sư Phạm Thanh Tuấn tình trạng giao dịch “hai giá” trong chuyển nhượng bất động sản vẫn tồn tại nhằm giảm nghĩa vụ thuế, kéo theo nhiều rủi ro về xử phạt hành chính, tranh chấp dân sự và thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi trốn thuế.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn cho rằng, về lâu dài cần xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế, ngân hàng, công chứng và đăng ký đất đai, đồng thời từng bước triển khai thanh toán giao dịch bất động sản qua ngân hàng để kiểm soát dòng tiền thực tế và hạn chế thất thu thuế.

Các ý kiến tại hội thảo đều cho rằng, quản lý thuế theo dòng tiền là xu hướng tất yếu trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh. Nếu được triển khai đồng bộ về pháp lý, công nghệ và hạ tầng dữ liệu, đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp nâng cao tính minh bạch của nền kinh tế, chống thất thu ngân sách và tạo môi trường cạnh tranh công bằng, lành mạnh cho cộng đồng doanh nghiệp và người nộp thuế.