Quỹ bình ổn giá xăng dầu: Công cụ giảm sốc trong điều hành giá năng lượng

Trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu liên tục rung lắc bởi những biến động địa chính trị, việc Thủ tướng Chính phủ yêu cầu sử dụng ngay Quỹ bình ổn giá xăng dầu không chỉ là quyết định kỹ thuật trong điều hành giá mà còn thể hiện cách tiếp cận chủ động nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô. Bởi, khi xăng dầu vẫn là mạch máu của nền kinh tế, mỗi biến động của thị trường thế giới đều có thể lan rộng tới sản xuất, logistics và đời sống người dân. Vì vậy, việc kích hoạt công cụ bình ổn trong thời điểm hiện nay được xem như bước đi kịp thời để giảm thiểu tác động cú sốc năng lượng với nền kinh tế.

Kích hoạt “bộ giảm chấn”

Tại cuộc họp với Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng chiều 10/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh mục tiêu xuyên suốt của Chính phủ là “dứt khoát không để thiếu năng lượng trong bất kỳ hoàn cảnh nào”. Theo Thủ tướng, ngay khi xung đột tại Trung Đông có diễn biến mới, Chính phủ, các bộ ngành và doanh nghiệp năng lượng đã nhanh chóng phản ứng bằng những biện pháp kịp thời, linh hoạt và hiệu quả nhằm kiểm soát tình hình, hạn chế tối đa tác động tiêu cực với nền kinh tế, hoạt động sản xuất kinh doanh và tiêu dùng của người dân.

Trong bối cảnh đó, việc sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu được Thủ tướng đồng ý về nguyên tắc theo kiến nghị của Bộ Công Thương với yêu cầu “sử dụng bảo đảm đúng các quy định và áp dụng ngay trong ngày 10/3”. Điều này cho thấy công cụ bình ổn giá đang được sử dụng đúng vai trò không phải là cơ chế can thiệp thường xuyên mà là bộ giảm chấn được kích hoạt khi thị trường xuất hiện biến động bất thường có nguy cơ tác động lớn tới kinh tế – xã hội.

Về nguyên tắc vận hành, Quỹ bình ổn giá xăng dầu được hình thành từ khoản trích lập trong giá bán lẻ xăng dầu và được các thương nhân đầu mối quản lý tại tài khoản riêng theo quy định của pháp luật. Cơ chế của quỹ được thiết kế theo hướng tích lũy khi thị trường ổn định và chi ra khi giá xăng dầu thế giới tăng mạnh, làm giảm biên độ biến động của giá bán lẻ trong nước. Chính vì vậy, quỹ thường được ví như tấm đệm giúp giảm bớt những cú sốc giá khi thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh.

Thực tiễn điều hành cho thấy vai trò của Quỹ bình ổn đã từng được phát huy rõ nét trong giai đoạn khủng hoảng năng lượng năm 2022, khi giá dầu thô trên thị trường quốc tế có thời điểm vượt 120 USD/thùng. Trong giai đoạn đó, cơ quan điều hành đã nhiều lần sử dụng quỹ để bù đắp một phần chi phí giúp làm chậm lại đà tăng của giá xăng dầu trong nước. Sau khi thị trường dần ổn định, Quỹ được sử dụng thận trọng hơn và chủ yếu được duy trì như một nguồn lực dự phòng nhằm ứng phó với các cú sốc năng lượng trong tương lai.

Từ cuối năm 2023 đến nay, liên Bộ Tài chính-Công Thương không trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Tính đến cuối quý III/2025, quỹ này còn dư hơn 5.617 tỷ đồng.

Việc kích hoạt Quỹ bình ổn vào thời điểm này cần được nhìn nhận trong tổng thể giải pháp điều hành nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Bởi xung đột địa chính trị có thể kéo theo nhiều hệ lụy, từ biến động giá năng lượng, chi phí logistics đến nguy cơ đầu cơ, găm hàng và buôn lậu qua biên giới. Những yếu tố này nếu không được kiểm soát kịp thời có thể làm tăng giá thành sản xuất và giảm sức cạnh tranh của hàng hóa.

Chính trong bối cảnh đó, việc sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu cần được hiểu đúng bản chất. Đây không phải là chiếc van có thể mở ra tùy tiện để kéo giảm giá bán lẻ mà phải tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật.

Theo Thông tư 103/2021/TT-BTC hướng dẫn quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu, việc chi quỹ được xem xét dựa trên mức biến động của giá cơ sở so với kỳ điều hành trước. Nếu mức tăng dưới 7%, nguyên tắc là không chi quỹ, trừ khi việc tăng giá có thể ảnh hưởng lớn tới kinh tế – xã hội và đời sống người dân. Khi giá cơ sở tăng từ 7% đến 10%, Bộ Công Thương quyết định mức chi sau khi thống nhất với Bộ Tài chính; còn khi mức tăng vượt 10%, hai bộ phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, chỉ đạo.

Không phải là chuyện riêng của Việt Nam

Ở góc độ thị trường, cần nhìn nhận khách quan rằng biến động giá xăng dầu hiện nay không phải là câu chuyện riêng của Việt Nam. Trong những ngày gần đây, nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á đã ghi nhận mức tăng đáng kể của giá xăng dầu. Tại Lào, giá xăng thường đã tăng lên khoảng 27.900 đồng/lít, trong khi xăng cao cấp lên tới khoảng 34.100 đồng/lít và tiếp tục tăng mạnh chỉ sau vài ngày. Singapore duy trì mặt bằng giá xăng RON 95 gần 57.000 đồng/lít, thuộc nhóm cao nhất khu vực. Myanmar ghi nhận mức giá khoảng 37.500 đồng/lít, còn Philippines khoảng 32.500 đồng/lít.

Ngay cả tại Mỹ là quốc gia sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới với sản lượng hơn 13 triệu thùng mỗi ngày giá xăng bán lẻ cũng tăng mạnh sau khi xung đột tại Trung Đông bùng phát. Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), tính đến ngày 9/3, giá xăng trung bình tại nước này đã tăng lên 3,32 USD/gallon, tương đương khoảng 25.500 đồng/lít; riêng tại bang California có thời điểm lên tới gần 35.700 đồng/lít.

Dù chịu tác động trực tiếp từ giá năng lượng toàn cầu, thị trường trong nước vẫn đang được điều hành theo hướng giảm thiểu tác động tiêu cực đối với nền kinh tế.

Theo các thương nhân đầu mối xăng dầu, giá xăng dầu cơ sở trong nước hiện nay được tính toán dựa trên: Giá xăng dầu thành phẩm nhập khẩu (thông lệ lấy giá Platt của Singapore để tham chiếu), phụ phí nhập khẩu-premium (do các nhà cung cấp xăng dầu thế giới-trader ấn định), thuế nhập khẩu xăng dầu, thuế bảo vệ môi trường, thuế VAT,  chi phí kinh doanh định mức cho thương nhân đầu mối, lợi nhuận định mức cho thương nhân đầu mối, chi phí vận chuyển. Bên cạnh đó, xăng dầu được nhập khẩu bằng USD nên giá xăng dầu cơ sở còn phụ thuộc vào tỷ giá USD/VND do Ngân hàng nhà nước Việt Nam điều hành.

Thực tế là, giá xăng dầu Platt ngày 9/3 cụ thể: giá xăng RON95 là 147,5 USD/thùng, tăng 26,14 USD/thùng so với ngày trước đó; RON 92 là 139,3 USD/thùng, tăng 26,14 USD/thùng so với ngày trước đó; dầu Diesel 0.05 là 184,43 USD/thùng, tăng 29,67 USD/thùng so với ngày trước đó; dầu Diesel 0.001 là 185,43 USD/thùng, tăng 29,67 USD/thùng so với ngày trước đó.

Đặc biệt, phụ phí premium ngày 9/3 được các trader thế giới chào cho dầu Diesel là 38-41USD/thùng, cao gấp 2-3 lần so với phụ phí khi chưa xảy ra xung đột nên sẽ được phản ánh toàn bộ vào giá cơ sở xăng dầu.

Bên cạnh đó, mặc dù thuế nhập khẩu xăng dầu được đưa về 0% (áp dụng từ 9/3-30/4/2026) nhưng thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu, mỡ nhờn áp dụng trong năm 2026 vẫn đang là: Mức thuế đối với xăng (trừ etanol) được giữ ở mức 2.000 đồng/lít; dầu diesel, dầu mazut và dầu nhờn cùng ở mức 1.000 đồng/lít; mỡ nhờn 1.000 đồng/kg; dầu hỏa 600 đồng/lít.

Trong cuộc họp của Thủ tướng Phạm Minh Chính với với Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng chiều 10/3, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu Bộ Tài chính đề xuất ngay phương án điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường đối với các mặt hàng xăng dầu về 0, báo cáo Chính phủ trong ngày 12/3.

Ngoài ra, khi giá dầu Platt tăng 1 USD/thùng thì giá xăng dầu trong nước phải tăng 160 đồng/lít thì mới đạt điểm hoà vốn cho các thương nhân đầu mối nhập khẩu xăng dầu.

Theo lý giải của Bộ Công Thương, nếu không sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, giá cơ sở các mặt hàng xăng dầu tiêu dùng phổ biến trên thị trường kỳ này (ngày 10 tháng 3 năm 2026) so với hiện hành (kỳ điều hành trước liền kề, ngày 7 tháng 3 năm 2026) như sau: Xăng E5RON92 ở mức 30.570 đồng/lít, tăng 5.344 đồng/lít, tương đương tăng 21,18%; xăng RON95-III ở mức 33.120 đồng/lít, tăng 6.073 đồng/lít, tương đương tăng 22,45%; dầu điêzen 0.05S ở mức 35.717 đồng/lít, tăng 5.478 đồng/lít, tương đương tăng 18,12%; dầu hỏa ở mức 36.385 đồng/lít, tăng 1.294 đồng/lít, tương đương tăng 3,69%; dầu madút 180CST 3.5S ở mức 28.707 đồng/kg, tăng 7.380 đồng/kg, tương đương tăng 34,60%.

Cũng cần nhìn nhận rõ rằng Việt Nam dù có hai nhà máy lọc dầu lớn là Dung Quất và Nghi Sơn nhưng tổng sản lượng mới chỉ đáp ứng khoảng 70% nhu cầu trong nước, khoảng 30% còn lại vẫn phải nhập khẩu. Điều này khiến giá xăng dầu trong nước vẫn liên thông chặt chẽ với giá xăng dầu thế giới và việc tăng giá theo xu hướng chung của thị trường toàn cầu là điều khó tránh khỏi.

Triển khai đồng thời các giải pháp

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết: Trong những ngày gần đây khi giá xăng dầu liên tục tăng và gây áp lực lớn lên thị trường trong nước, liên Bộ Công Thương – Tài chính đã phối hợp xây dựng các phương án điều hành phù hợp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ để xem xét các giải pháp cần thiết. Điều này cho thấy Quỹ bình ổn chỉ là một trong nhiều công cụ chính sách được sử dụng trong điều hành giá xăng dầu.

Song song với việc kích hoạt quỹ, Chính phủ cũng triển khai đồng thời biện pháp khác nhằm giảm áp lực chi phí. Một trong những giải pháp đáng chú ý là việc ban hành Nghị định số 72/2026 sửa đổi thuế suất nhập khẩu ưu đãi đối với một số mặt hàng xăng dầu và nguyên liệu đầu vào. Theo đó, thuế nhập khẩu ưu đãi với xăng động cơ không pha chì như RON 95 được giảm từ 10% xuống 0%, trong khi thuế đối với dầu diesel và nhiên liệu máy bay cũng giảm từ 7% xuống 0%. Nhiều nguyên liệu quan trọng phục vụ pha chế xăng và sản xuất hóa dầu như naphtha, reformate hay condensate cũng được đưa về mức thuế 0%.

Sự kết hợp giữa chính sách thuế và việc sử dụng Quỹ bình ổn tạo ra hiệu ứng điều hành kép. Khi thuế nhập khẩu giảm, chi phí đầu vào của xăng dầu giảm theo; trong khi đó, phần hỗ trợ từ Quỹ bình ổn giúp giảm bớt áp lực tăng giá trong ngắn hạn. Đặc biệt, trong bối cảnh giá dầu thô thế giới có dấu hiệu đảo chiều sau giai đoạn tăng nóng, việc sử dụng quỹ ở thời điểm này còn giúp hạ mặt bằng giá để khi giá quốc tế giảm, giá bán lẻ trong nước có thể điều chỉnh nhanh và rõ rệt hơn.

Nhìn rộng hơn, các giải pháp được đưa ra tại cuộc họp do Thủ tướng chủ trì cho thấy cách tiếp cận toàn diện trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Bên cạnh việc sử dụng Quỹ bình ổn, Chính phủ yêu cầu đa dạng hóa nguồn cung dầu thô, đẩy mạnh ngoại giao năng lượng, tăng cường nhập khẩu xăng dầu, bảo đảm dự trữ theo quy định và xây dựng các kịch bản ứng phó với mọi tình huống. Đồng thời, các cơ quan chức năng cũng được giao nhiệm vụ kiểm soát thị trường, xử lý nghiêm các hành vi găm hàng, đầu cơ, tăng giá bất hợp lý.

Cùng với các giải pháp ngắn hạn, Thủ tướng cũng yêu cầu đẩy mạnh các chính sách mang tính dài hạn như phát triển dự trữ dầu quốc gia, thúc đẩy sử dụng xăng sinh học E10, phát động phong trào tiết kiệm năng lượng và khuyến khích chuyển đổi sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Đây được xem là những bước đi chiến lược nhằm nâng cao khả năng tự chủ năng lượng của Việt Nam trong tương lai.

Nhận định từ các chuyên gia, trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro, câu chuyện xăng dầu vì thế không chỉ là vấn đề giá cả mà còn là bài toán an ninh năng lượng quốc gia. Việc sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu không chỉ đơn thuần là quyết định điều hành giá, mà còn là thông điệp về sự chủ động của Chính phủ trong việc bảo vệ nền kinh tế trước những cú sốc từ bên ngoài.

Khi được kết hợp với chính sách thuế, bảo đảm nguồn cung và thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, Quỹ bình ổn tiếp tục phát huy vai trò như bộ giảm chấn trong hệ thống điều hành giá năng lượng. Quan trọng hơn, những giải pháp này cho thấy nỗ lực của Việt Nam trong việc xây dựng nền kinh tế có khả năng thích ứng tốt trước biến động ngày càng khó lường của thị trường năng lượng toàn cầu.