Sức ép từ Mỹ bộc lộ điểm nghẽn thị trường nội địa Canada

Các biện pháp thương mại mới của Mỹ đối với hàng hóa Canada không chỉ làm thu hẹp thị trường xuất khẩu của nước này, mà còn làm nổi rõ một nghịch lý tồn tại nhiều năm nay: doanh nghiệp Canada có thể xuất khẩu ra nước ngoài nhưng đôi khi lại gặp không ít khó khăn khi bán hàng sang một tỉnh bang khác ngay trong nội địa.

Nghịch lý này trở nên đặc biệt rõ nét khi lệnh cấm nhập khẩu của Mỹ đối với nhiều loại đồ uống có cồn đóng chai của Canada chính thức có hiệu lực từ ngày 29/9. Theo truyền thông Canada, các nhà sản xuất rượu trong nước vốn phải tìm cách bù đắp cho thị trường Mỹ đã phát hiện ra rằng việc chuyển hướng sang người tiêu dùng ở các tỉnh bang khác trong nước cũng không đơn giản.

Lệnh cấm mới là bước leo thang tiếp theo trong căng thẳng thương mại Canada-Mỹ. Chính quyền Tổng thống Donald Trump trước đó đã áp dụng hoặc công bố nhiều biện pháp đối với thép, nhôm, ô tô và các mặt hàng khác của Canada.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer tuần trước cho biết Washington không thấy có sự cấp bách phải đạt một thỏa thuận mới với Ottawa, trong khi Canada đang tìm cách giảm mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ.

Tác động đã lan tỏa sang nền kinh tế của Canada. Ngân hàng trung ương (BoC) đánh giá rằng các ngành chịu thuế quan theo lĩnh vực chiếm khoảng 15% xuất khẩu của Canada; xuất khẩu thép sang Mỹ đã giảm khoảng một nửa kể từ khi các biện pháp thương mại được áp dụng.

BoC nhận định những thay đổi trong quan hệ thương mại toàn cầu đang buộc doanh nghiệp Canada phải thích nghi với một thực tế mới, trong đó các hàng rào thương mại làm thay đổi địa điểm sản xuất, đầu tư và cách thức tổ chức chuỗi cung ứng của nước này.

Tuy nhiên, trường hợp ngành rượu đã cho thấy rõ vấn đề của Canada không chỉ đến từ Washington. Trang The Globe and Mail dẫn trường hợp các nhà sản xuất rượu đang mất khả năng tiếp cận thị trường Mỹ và cũng khó đưa sản phẩm lên kệ tại những tỉnh bang khác của Canada.

9 tỉnh bang ở Canada từng đạt thỏa thuận cho phép bán đồ uống có cồn trực tiếp từ nhà sản xuất tới người tiêu dùng, song cơ chế này không đồng nghĩa với việc sản phẩm dễ dàng được đưa vào các hệ thống bán lẻ – nơi phần lớn doanh số được tạo ra.

Đây không phải là vấn đề mới. Chính phủ Canada phân loại các rào cản thương mại nội địa thành nhiều nhóm, từ những quy định trực tiếp hạn chế mua bán liên tỉnh – trong đó rượu là một ví dụ điển hình – đến sự khác biệt về tiêu chuẩn kỹ thuật, giấy phép và thủ tục hành chính giữa các tỉnh và vùng lãnh thổ.

Tháng 5 vừa qua, Bộ trưởng phụ trách Thương mại nội địa Dominic LeBlanc đã thúc giục các tỉnh bang và vùng lãnh thổ hoàn tất việc cho phép bán rượu trực tiếp giữa các tỉnh, cho rằng những rào cản này đang tạo thêm chi phí và hạn chế cơ hội của cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng Canada. Nhưng câu chuyện rượu chỉ là phần dễ nhìn thấy của một vấn đề lớn hơn.

Đánh giá của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho thấy mặc dù Canada là một nền kinh tế rất mở với bên ngoài, nhưng thị trường nội địa vẫn bị phân mảnh bởi sự khác biệt về tiêu chuẩn, cấp phép và công nhận chứng chỉ nghề nghiệp, quy định mua sắm cũng như các quy định tiếp thị.

IMF ước tính những "ma sát" này tương đương với một mức thuế bình quân khoảng 9%. Đáng chú ý hơn, nếu loại bỏ hoàn toàn những rào cản thương mại nội địa, GDP thực của Canada về dài hạn có thể tăng khoảng 7%, tương đương khoảng 210 tỷ CAD tính theo quy mô kinh tế năm 2025.

Nhận định đáng chú ý nhất trong bối cảnh hiện nay là mô phỏng của IMF cho thấy mức tăng 10% chi phí thương mại do thuế Mỹ đối với hàng xuất khẩu của Canada có thể được bù đắp bằng việc giảm khoảng 5% chi phí thương mại nội địa. Tuy nhiên, IMF lưu ý tác động tiêu cực của thuế quan xuất hiện nhanh hơn nhiều so với lợi ích của quá trình tự do hóa thị trường nội địa.

Chính phủ Canada đã đẩy nhanh quá trình tự do hóa thị trường nội địa. Đạo luật Một nền kinh tế Canada được thông qua năm 2025 tạo khuôn khổ để công nhận các tiêu chuẩn tương đương giữa liên bang và các tỉnh bang, qua đó giảm các rào cản đối với lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ và lao động.

Đến năm 2026, Canada tiếp tục triển khai Thỏa thuận Công nhận lẫn nhau về bán hàng hóa, thúc đẩy thỏa thuận vận tải đường bộ liên tỉnh và thiết lập mạng lưới các ủy viên thương mại nội địa nhằm giúp doanh nghiệp tìm thị trường ngay trong Canada. Chính phủ đang hướng tới mở rộng công nhận lẫn nhau sang lĩnh vực dịch vụ trước cuối năm nay.

Sức ép thương mại từ Mỹ đang tạo ra một tác động hai chiều đối với Canada. Một mặt, thuế quan và các biện pháp hạn chế tiếp cận thị trường Mỹ gây tổn thất trực tiếp cho những ngành như thép, ô tô, gỗ và nay là đồ uống. BoC dự báo GDP Canada vào cuối năm 2026 thấp hơn khoảng 1,5% so với mức từng được dự báo trước khi cú sốc thuế quan Mỹ xảy ra.

Mặt khác, chính sức ép đó đang buộc Canada phải xử lý một điểm yếu tồn tại từ lâu trong cấu trúc kinh tế của họ: một quốc gia thống nhất về chính trị nhưng chưa thực sự trở thành một thị trường thống nhất về kinh tế.

Trường hợp các nhà sản xuất rượu Canada bị chặn ở thị trường Mỹ nhưng vẫn gặp khó khi tiếp cận người tiêu dùng tại tỉnh bang lân cận cho thấy rõ nghịch lý này. Nếu Chính phủ Canada và các tỉnh bang có thể biến sức ép hiện nay thành động lực phá bỏ những hàng rào kinh tế nội địa này, việc xây dựng một nền kinh tế Canada không chỉ là biện pháp đối phó với cuộc chiến thương mại trước mắt, mà còn có thể trở thành một nguồn tăng trưởng và khả năng chống chịu mới của nền kinh tế Canada trong dài hạn.