Sức sống đô thị ven sông - Câu chuyện nước Anh: Khi dòng sông là tài sản của mọi người dân

Và một khu đô thị ven sông bền vững phải bắt đầu từ chân lý ấy. Câu chuyện của nước Anh là một tấm gương đáng suy ngẫm cho nhiều đô thị ven sông.

Tháng 11/2025, một hội đồng quận ở London đã nhắc lại điều đó bằng ngôn ngữ của chính sách. Bản rà soát của quận Greenwich gọi tuyến đường đi bộ ven sông Thames là một trong những tài sản công lớn nhất của thành phố. Lãnh đạo hội đồng nhấn mạnh tinh thần: đó là một không gian chung, thuộc về tất cả mọi người. Quận Greenwich có dải bờ sông dài khoảng 14 km, với lối đi công cộng gần như không gián đoạn. Họ còn soi vào kinh nghiệm của Paris và New York để làm tốt hơn.

Hãy nhìn sang khu đô thị Barking Riverside bên bờ Bắc sông Thames. Thị trưởng London gọi đây là mô hình truyền cảm hứng để giải bài toán nhà ở. Điều đáng học không nằm ở quy mô, mà ở tư duy phát triển. Đây là một khu đô thị mới hoàn chỉnh, mọc trên một vùng đất công nghiệp cũ rộng hơn cả công viên Hyde Park, nơi từng có một nhà máy điện. Trên mảnh đất 443 mẫu Anh (gần 180 hécta) ấy là 10.800 căn nhà, trong đó 40% có giá hợp lý và gần 1/3 có từ 3 phòng ngủ trở lên - một nơi để an cư cho cả những gia đình đông người, chứ không chỉ là chốn đầu tư của số ít.

Đi kèm nhà ở là trường học, cơ sở y tế và cửa hàng. Quan trọng nhất, dịch vụ thiết yếu đến với cư dân ngay từ ngày đầu. Bài học thứ nhất hiện ra rõ ràng: một khu đô thị ven sông không thể chỉ là nơi để bán nhà, mà phải có trường học, chợ và cơ sở y tế, bởi điều làm nên một khu đô thị sống được là một cộng đồng, chứ không phải những tòa cao ốc đứng lặng bên sông.

Barking Riverside cũng không phó mặc cho thị trường. Dự án là một liên doanh giữa chính quyền London và Hiệp hội nhà ở L&Q. Cơ quan nhà ở quốc gia Homes England rót 124 triệu bảng Anh (163 triệu USD) cho hạ tầng, trong đó có cả công trình phòng chống ngập. Chính vai trò đồng chủ đầu tư của nhà nước đã giữ cho quỹ nhà giá hợp lý luôn chiếm tỷ trọng lớn - điều mà một thị trường thuần túy thường buông tay.

Bài học thứ hai: hạ tầng đi trước và hệ sinh thái được tôn trọng. Tại Barking Riverside, một tuyến tàu mới đã được xây dựng, kết nối khoảng 29.000 cư dân tương lai với mạng lưới giao thông của London ngay từ khi khu đô thị còn đang hình thành. Tinh thần ấy không mới. Từ thời tái thiết khu Docklands những năm 1980, nước Anh đã khéo tận dụng hạ tầng đường sắt cũ bỏ hoang để xây một tuyến đường sắt nhẹ, mở ra cả một vùng. Người Anh cũng không quay lưng với dòng sông. Quy hoạch Barking Riverside chủ động đẩy các trục giao thông chính ra xa bờ, để giữ nét hoang sơ của mép nước. Dòng sông được coi là một hệ sinh thái, không chỉ là khung cảnh để rao bán.

Bài học thứ ba là biết neo bản sắc cho khu đô thị bằng văn hóa và có thể thấy điều này rõ nhất ở bên ngoài London. Tại vùng Đại Manchester, Salford Quays từng là một bến cảng lặng lẽ sau khi ngừng hoạt động năm 1982. Vùng nước ấy chỉ thực sự hồi sinh khi đài BBC, rồi ITV, dời một phần hoạt động về đây, biến nơi này thành khu truyền thông MediaCityUK sôi động.

Bên dòng sông Tyne, hai thành phố Newcastle và Gateshead cũng chọn con đường tương tự. Quá khứ công nghiệp được gìn giữ. Một nhà máy bột mì cũ được cải tạo thành trung tâm nghệ thuật đương đại Baltic. Một cây cầu mới, cầu Thiên niên kỷ Gateshead, được dựng lên làm biểu tượng nối liền đôi bờ.

Cách làm ở mỗi nơi một khác, nhưng tinh thần thì chung. Di sản công nghiệp được gìn giữ và thổi vào một đời sống mới. Đó cũng là một gợi mở đáng suy ngẫm cho bất kỳ đô thị ven sông nào đang trên hành trình làm mới mình.

Kinh nghiệm quý của nước Anh không nằm ở những tòa tháp kính, mà ở một vài nguyên tắc cơ bản: giữ bờ sông cho tất cả mọi người; dựng những mái nhà vừa túi tiền; lo dịch vụ cho cư dân ngay từ ngày đầu; và làm hạ tầng trước khi nhà mọc lên.