Tây Ninh xanh hóa chuỗi giá trị cây sắn

Giữa cái nắng khắc nghiệt của mùa khô, những rẫy sắn tại xã Tân Hội, tỉnh Tây Ninh, vùng nguyên liệu trọng điểm với hơn 3.400 ha đang chứng kiến một sự thay đổi mang tính bước ngoặt. Thay vì âm thanh của máy bơm nước bằng dầu diesel, nay đã thay thế bằng hệ thống điện mặt trời vận hành êm ái đang trở thành "linh hồn" của hệ thống tưới tiêu hiện đại.

Trước đây, chi phí năng lượng luôn là gánh nặng thường trực của nhà nông. Ông Dương Thanh Phương, phụ trách Trạm khuyến nông xã Tân Hội, chia sẻ: Mỗi ha sắn tiêu tốn từ 1 đến 1,5 triệu đồng tiền điện mỗi tháng. Với chu kỳ tưới tập trung khoảng 4 tháng, chi phí có thể lên đến 7-10 triệu đồng/ha. Khi giá nhiên liệu biến động, nông dân thường phải đứng trước sự đánh đổi nghiệt ngã giữa việc tiết giảm nước tưới và chấp nhận thua lỗ. Để tháo gỡ điểm nghẽn này, các mô hình điện mặt trời tích hợp công nghệ bơm hiện đại đã được đưa vào ruộng sắn. Ban đầu, một hệ thống có chi phí gần 40 triệu đồng cho 5ha, nhưng hiện nay, nhờ sự "bản địa hóa" và đơn giản hóa thiết bị, chi phí chỉ còn khoảng 12 triệu đồng cho mỗi hệ thống từ 2-4 tấm pin.

Nói về hiệu quả thực tế, anh Bùi Công Ngọc, nông dân canh tác sắn tại xã Tân Hội, phấn khởi cho biết khi áp lực chi phí được giảm bớt, nông dân mạnh dạn hơn trong việc tiếp cận cái mới. Việc tích hợp sẵn biến tần trong máy bơm khiến thiết bị gọn nhẹ, dễ sử dụng. Với thời gian hoàn vốn chỉ khoảng 2-3 vụ, đây là lựa chọn rất khả thi.

Sự kết hợp giữa điện mặt trời và hệ thống tưới nhỏ giọt không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao năng suất khoảng 20%. Phương pháp này giúp đất giữ được độ tơi xốp, giảm cỏ dại và cho phép kết hợp bón phân, phun thuốc trực tiếp đến vùng rễ, hạn chế tối đa lãng phí vật tư nông nghiệp.

Bên cạnh bài toán chi phí, ngành sắn Tây Ninh đang đối mặt với một thách thức lớn hơn: sự suy thoái đất đai. Sau nhiều năm canh tác quảng canh và lạm dụng hóa chất, cấu trúc đất bị phá vỡ, chua hóa và mất dần độ phì. Dự án SATREPS do Nhật Bản tài trợ đã mở ra "phép thử tái sinh" cho cây sắn Việt Nam nói chung và Tây Ninh nói riêng.

Trọng tâm của giải pháp này là đưa canh tác tuần hoàn vào thực địa thông qua 5 nguyên tắc cốt lõi: giảm xáo trộn đất, duy trì lớp phủ, giữ rễ sống, đa dạng sinh học và tích hợp chăn nuôi.

Ông Takuro Shinano, Trưởng nhóm dự án SATREPS, nhấn mạnh: Kỹ thuật canh tác tái sinh là hướng đi phù hợp, đặc biệt với những vùng đất đang suy giảm ‘sức khỏe’ tại Việt Nam. Đây là chìa khóa để phục hồi hệ sinh thái đất, giảm phụ thuộc vào đầu vào hóa học và nâng cao lợi nhuận lâu dài.

Tại xã Tân Hội, mô hình thử nghiệm đang giúp nông dân thay đổi tư duy từ khai thác sang phục hồi tài nguyên. Các thiết bị hiện đại như máy bay không người lái (UAV), hệ thống cảm biến và trí tuệ nhân tạo (AI) đã được ứng dụng để giám sát sức khỏe ruộng sắn. Người dân giờ đây có thể chẩn đoán bệnh khảm lá qua hình ảnh điện thoại và theo dõi lượng tích lũy qua sổ tay carbon.

Ông Đào Thế Anh, Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, đánh giá: Việc tái cấu trúc ngành sắn là yêu cầu cấp thiết. Dự án SATREPS không chỉ mang đến công nghệ mà còn hình thành các gói kỹ thuật đồng bộ, từ giống kháng bệnh đến quy trình sản xuất thông minh, giúp cây sắn không còn là tác nhân gây áp lực môi trường mà trở thành mắt xích trong hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn.

Hướng tới Net Zero

Tiến sĩ Trương Vĩnh Hải, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, khẳng định: Sắn hoàn toàn có thể trở thành nguồn nhiên liệu xanh chủ lực trong lộ trình thay thế xăng khoáng. Với nền tảng nguyên liệu sẵn có tại Tây Ninh có thể tối ưu hiệu suất chuyển hóa ethanol, vượt trội so với nhiều loại cây trồng khác.

Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại khoảng cách giữa nghiên cứu và nhu cầu của doanh nghiệp. Để tháo gỡ, mô hình đặt hàng nghiên cứu đã được đề xuất. Ông Trần Quốc Dũng Trung, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Nông nghiệp Hưng Lộc, cho biết: Việc phát triển giống sắn kháng bệnh không chỉ bảo vệ sản xuất mà còn đảm bảo nguồn cung ổn định cho ngành công nghiệp nhiên liệu sinh học. Trung tâm đang chuyển mạnh sang lai tạo có kiểm soát để tạo ra các tổ hợp giống ưu việt, thích nghi tốt với thổ nhưỡng địa phương.

Dưới góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Đình Xuân, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh nhận định, cách tiếp cận đặt hàng nghiên cứu giúp doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu, nhà khoa học có nguồn lực ổn định và nông dân có đầu ra bền vững qua hợp đồng liên kết. Đây là hướng đi cần thiết để khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, thiếu định hướng.

Ông Xuân cũng nhấn mạnh rằng phát triển ethanol từ sắn là chiến lược kép vừa nâng giá trị nông sản, vừa giúp ngành sắn đóng góp vào việc giảm hàng triệu tấn CO2 mỗi năm thông qua thị trường tín chỉ carbon.

Sự chuyển mình của ngành sắn Tây Ninh không chỉ dừng lại ở hiệu quả kinh tế mà còn gắn liền với cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 của Chính phủ. Việc mở rộng sử dụng xăng sinh học E5, E10 từ nguồn nguyên liệu sắn sẽ giúp hình thành chu trình carbon khép kín.

PGS.TS. Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn, phân tích: Phát triển xăng sinh học từ sắn không chỉ góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia mà còn là giải pháp quan trọng để hiện thực hóa cam kết Net Zero. Sự hội tụ của khoa học giống, công nghệ chế biến và mô hình kinh tế tuần hoàn sẽ biến cây sắn thành trụ cột của nông nghiệp hiện đại.

Dù hành trình phía trước còn không ít thách thức về thủ tục hành chính và hạ tầng, nhưng những tín hiệu từ thực tiễn rẫy sắn ở Tây Ninh đã cho thấy một vận hội mới đang mở ra. Khi rào cản được tháo gỡ, công nghệ được bản địa hóa và sự chung tay của "bốn nhà" được thắt chặt, cây sắn Tây Ninh sẽ thực sự trở thành loại vàng xanh, mang lại sự thịnh vượng bền vững cho người nông dân và đóng góp quan trọng vào nền kinh tế xanh của đất nước.