Tham vấn chính sách với dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh

Sáng 20/3 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Hội nghị tham vấn chính sách đối với dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết: Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai đầy đủ các bước xây dựng chính sách theo quy định, bao gồm ban hành kế hoạch soạn thảo, thành lập Tổ soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và chuẩn bị hồ sơ chính sách đầy đủ. Việc xây dựng Luật là cần thiết trong bối cảnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và thúc đẩy hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Hội nghị được tổ chức trên cơ sở quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Bộ Công Thương được giao nhiệm vụ xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và dự án luật này đã được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội, dự kiến sẽ được thông qua trong năm 2026. Trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ Công Thương đã phối hợp với Ủy ban Kinh tế của Quốc hội tổ chức hội nghị tham vấn, nhằm lấy ý kiến từ các chuyên gia, học giả, nhà nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp.

Thực tiễn cho thấy, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã có những bước phát triển tích cực. Nhiều doanh nghiệp tham gia thị trường; trong đó, có Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV). Trước đây, Việt Nam từng có 3 sở giao dịch hàng hóa, tuy nhiên hiện nay chỉ còn một sở đang hoạt động.

Khoảng 20 năm trước, quy định liên quan đến hoạt động của sở giao dịch hàng hóa đã được ban hành, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành và phát triển các sở giao dịch hàng hóa. Hệ thống pháp lý hiện hành cũng đã có một số quy định và văn bản hướng dẫn như thông tư và các quy định liên quan khác.

Hiện nay, hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch chủ yếu được điều chỉnh bởi Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản dưới luật, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh. Nhiều nội dung quan trọng như phân loại công cụ phái sinh, cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư chưa được quy định thống nhất, đồng bộ.

Cùng đó, quy định hiện nay chủ yếu tập trung vào việc thành lập sở giao dịch hàng hóa, trong khi chưa làm rõ và đầy đủ các quan hệ thương mại phát sinh trong giao dịch hàng hóa phái sinh giữa các sở và doanh nghiệp. Thực tế đã phát sinh nhiều vướng mắc, tranh chấp liên quan đến giao dịch hàng hóa phái sinh nhưng không được thực hiện thông qua Sở giao dịch hàng hóa, dẫn đến những vấn đề về mặt pháp lý. Trong bối cảnh Việt Nam định hướng phát triển trung tâm tài chính quốc tế cùng với nhu cầu hình thành các sàn, sở giao dịch và hoàn thiện quy định liên quan, Bộ Công Thương đã báo cáo và xin phép Chính phủ xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Trần Hữu Linh- Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho hay: Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, định hướng chung là xây dựng Luật theo hướng quy định nguyên tắc, khung pháp lý cơ bản, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

Đối với hạ tầng thị trường, phương án được đề xuất là tổ chức Sở giao dịch hàng hóa phái sinh và Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập, qua đó tăng cường an toàn hệ thống và kiểm soát rủi ro. Về quản lý thị trường, dự thảo Luật hướng tới thiết lập cơ chế giám sát tập trung, phân loại nhà đầu tư, tăng cường minh bạch thông tin và biện pháp bảo vệ nhà đầu tư theo chuẩn mực quốc tế. Ngoài ra, Luật cũng định hướng xây dựng cơ chế liên thông trực tiếp với các Sở giao dịch hàng hóa quốc tế trên cơ sở công nhận lẫn nhau, góp phần nâng cao thanh khoản thị trường, thu hút nguồn lực quốc tế và tạo điều kiện phát triển mặt hàng có lợi thế của Việt Nam.

Theo bà Hoàng Thị Liên – Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam, đến nay khung pháp lý bước đầu đã được định hình nhưng vẫn còn nhiều băn khoăn liên quan đến cơ chế vận hành cụ thể. Một trong những vấn đề được đặt ra là việc cho phép các tổ chức, pháp nhân đủ điều kiện được thành lập và vận hành sàn giao dịch hàng hóa nhưng tiêu chí cụ thể và cách thức tổ chức hoạt động vẫn cần được làm rõ.

Dù trước đó đã có quy định liên quan đến sàn giao dịch hàng hóa trong khuôn khổ Trung tâm tài chính quốc tế nhưng để thị trường thực sự vận hành, cần hành lang pháp lý đủ mạnh để doanh nghiệp có thể tham gia một cách thực chất. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh doanh nghiệp vẫn chủ yếu giao dịch qua kênh truyền thống.

Ở góc độ ngành hàng, sự khác biệt giữa các mặt hàng cũng đặt ra yêu cầu thiết kế chính sách linh hoạt. Với cà phê, nhu cầu tiêu dùng nội địa tương đối lớn, có thể tạo thanh khoản cho thị trường. Trong khi đó, hồ tiêu chủ yếu phục vụ xuất khẩu, tiêu thụ trong nước chỉ chiếm khoảng 5-6%, nên việc hình thành giao dịch sôi động trên sàn là thách thức không nhỏ.

Nhiều doanh nghiệp cũng băn khoăn về lợi ích thực sự khi tham gia sàn giao dịch trong nước, trong khi hiện nay giá cả đã được tham chiếu từ thị trường quốc tế. Nếu không có cơ chế vượt trội và thuận lợi hơn, việc thu hút doanh nghiệp tham gia sẽ gặp khó khăn.

Theo đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ được thực hiện theo quy trình riêng, trên cơ sở đó Bộ Công Thương sẽ ban hành các nghị định hướng dẫn cụ thể. Quá trình phát triển thị trường sẽ được triển khai theo lộ trình phù hợp, vừa thúc đẩy phát triển, vừa kiểm soát rủi ro.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống pháp lý hoàn chỉnh cho sở giao dịch hàng hóa. Việt Nam sẽ tham khảo các mô hình này, đồng thời điều chỉnh để phù hợp với điều kiện trong nước. Một trong những vấn đề được nhiều ý kiến quan tâm là rủi ro thao túng giá khi thị trường được mở và có sự tham gia của nhà đầu tư lớn, nhất là nhà đầu tư nước ngoài. Đây là vấn đề cần tính toán kỹ lưỡng trong thiết kế chính sách, nhằm bảo đảm thị trường phản ánh đúng cung – cầu thực tế, đặc biệt tại các vùng nguyên liệu.

Bộ Công Thương cho biết: Tại nhiều thị trường trên thế giới, các nhà sản xuất lớn có ảnh hưởng nhất định đến giá cả. Tuy nhiên, cơ quan quản lý nhà nước sẽ có công cụ để giám sát, phòng ngừa và xử lý hành vi như thao túng giá, rửa tiền hoặc làm méo mó thị trường. Cơ chế này sẽ được hoàn thiện theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế.

Đại diện Tập đoàn Công nghiệp- Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) chỉ rõ, thị trường hàng hóa, đặc biệt là dầu khí, có nhiều đặc thù cần được tính đến. Các sản phẩm dầu thô rất đa dạng về chủng loại, chất lượng không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa và giao dịch trên sàn.

Bên cạnh đó, việc tham gia công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc với doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá là thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa rủi ro lại chưa được ghi nhận đầy đủ. Ngoài ra, thị trường quốc tế có quy mô giao dịch rất lớn, yêu cầu cao về năng lực tài chính, quản trị rủi ro và xử lý tranh chấp. Đây là những yếu tố mà doanh nghiệp trong nước cần thời gian để thích ứng, đồng thời đòi hỏi sự hỗ trợ từ khung chính sách.

TS Võ Trí Thành – Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh nhấn mạnh: Phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là câu chuyện tài chính, mà gắn chặt với nền kinh tế thực. Đây là công cụ quan trọng để phân bổ nguồn lực, phân tán rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nếu Việt Nam hướng tới một nền kinh tế thị trường hiện đại, việc phát triển đầy đủ cấu phần thị trường; trong đó, thị trường hàng hóa phái sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính giao thoa giữa thương mại và tài chính nên cần khung pháp lý phù hợp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi của Luật Thương mại hiện hành.

Do vậy, cần tiếp cận thận trọng nhưng không chậm trễ, với lộ trình rõ ràng. Việc xây dựng thị trường phải đi kèm với nâng cao năng lực của chủ thể tham gia, từ doanh nghiệp đến cơ quan quản lý, hoàn thiện thiết chế giám sát. Đồng thời, tận dụng lợi thế của Việt Nam trong mặt hàng nông sản có vị thế cao trên thế giới như gạo, cà phê, hồ tiêu nhằm nâng cao giá trị và khẳng định thương hiệu trên thị trường quốc tế.