Tháo gỡ rào cản thể chế để phát triển kinh tế tầm thấp và công nghệ mới

Ban Nghiên cứu Phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV, thuộc Hội đồng tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ) cho biết vừa có báo cáo gửi Thủ tướng về tình hình khó khăn của doanh nghiệp, hiệp hội trong thực thi chính sách liên quan đến Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân trong các tháng 2 và 3/2026.

* Thiếu khung pháp lý đồng bộ

Thông tin về phản ánh của doanh nghiệp, hiệp hội trong quá trình thực thi các chính sách khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - nhóm chính sách quan trọng nhằm đưa tinh thần Nghị quyết 57 và một phần Nghị quyết 68 vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh - Ban IV cho biết còn thiếu khung pháp lý đồng bộ để hỗ trợ hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm trong lĩnh vực kinh tế tầm thấp. Các nội dung như cơ chế thử nghiệm (sandbox), khu vực thử nghiệm (test site), tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia, cơ chế kiểm định an toàn bay, đào tạo và cấp chứng chỉ phi công UAV, chứng nhận xuất xứ nguồn gốc, xuất khẩu sản phẩm, cũng như cơ chế quản lý dữ liệu bay vẫn chưa được hoàn thiện.

Bên cạnh đó, một số thủ tục liên quan đến nhập khẩu linh kiện, thiết bị UAV hiện còn nhiều bước trung gian, gây kéo dài thời gian thực hiện, làm tăng chi phí cho doanh nghiệp, giảm bớt khả năng gia nhập và phát triển của doanh nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực chiến lược này.

Đối với các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cũng như các chính sách khuyến khích nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo nói chung còn gặp nhiều vướng mắc về thủ tục và điều kiện hồ sơ. Một số doanh nghiệp cho biết việc chứng minh đủ điều kiện hưởng ưu đãi đối với chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) theo quy định hiện hành đòi hỏi phải tham chiếu đồng thời nhiều văn bản pháp luật khác nhau, trong khi chưa có hướng dẫn liên thông giữa các quy định về khoa học - công nghệ và quy định về thuế. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xác định hồ sơ, chứng từ và quy trình cần thiết để được hưởng chính sách ưu đãi.

Trong quá trình triển khai các chủ trương về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết 57, một số doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành điện tử, bán dẫn và khoa học công nghệ, phản ánh rằng năng lực nghiên cứu và phát triển nội bộ của doanh nghiệp còn hạn chế, trong khi việc tiếp cận các chương trình hỗ trợ đổi mới công nghệ, nhiệm vụ khoa học - công nghệ và nguồn lực tài chính cho R&D vẫn còn phức tạp. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng gặp khó khăn trong việc thu hút nhân lực công nghệ cao và trong cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính khi đầu tư cho R&D; rất cần chính sách phối hợp đồng thời của các cơ quan nhà nước.

Các hiệp hội, doanh nghiệp cho rằng, một số quy định trong các dự thảo văn bản hướng dẫn thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo đang được phản ánh là có phạm vi điều chỉnh tương đối rộng so với mức độ rủi ro thực tế của công nghệ. Cụ thể, quy định về nghĩa vụ gắn nhãn đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa, cũng như việc xác định danh mục hệ thống AI có rủi ro cao, nếu áp dụng trên phạm vi quá rộng có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ và rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đồng thời, điều này có thể làm chậm quá trình nghiên cứu, đầu tư và thương mại hóa các ứng dụng AI trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội.

* Tăng cường minh bạch và số hóa thủ tục hành chính

Qua khảo sát nhanh ý kiến các hiệp hội, doanh nghiệp về thực thi Nghị quyết 68, cộng đồng doanh nghiệp tiếp tục ghi nhận những chuyển biến tích cực trong môi trường kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp từ khi Nghị quyết được ban hành. Nghị quyết đã góp phần củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào định hướng phát triển khu vực kinh tế tư nhân, thể hiện qua việc các cơ quan quản lý nhà nước tăng cường đối thoại, lắng nghe ý kiến doanh nghiệp và chủ động hơn trong việc tìm hiểu, tiếp nhận, xử lý một số kiến nghị phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, nhiều hiệp hội, doanh nghiệp cũng phản ánh quá trình triển khai Nghị quyết 68 trong thực tiễn vẫn còn một số thách thức, nhiều chính sách chưa được ban hành cụ thể hoặc khó tiếp cận đối với doanh nghiệp, nhất là nhóm nhỏ và vừa. Thêm vào đó, truyền thông chính sách dường như chưa đáp ứng được yêu cầu của Lãnh đạo Chính phủ khi thực tế nhiều hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ vẫn khó nắm bắt được đầy đủ các chính sách của nhà nước, đặc biệt là chính sách liên quan đến thuế, chuẩn kế toán mới, công tác thanh kiểm tra…

Trên cơ sở đó, các hiệp hội, doanh nghiệp kiến nghị tiếp tục đẩy mạnh quá trình thể chế hóa và nâng cao hiệu quả thực thi các chủ trương của Nghị quyết 68 theo hướng bảo đảm tính thống nhất từ Trung ương đến địa phương; giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp; tăng cường minh bạch và số hóa các thủ tục hành chính. Đồng thời thiết kế các chuyên đề rà soát, đánh giá phương thức hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, siêu nhỏ, hộ kinh doanh tiếp cận nguồn lực theo tinh thần Nghị quyết 68 ở từng địa phương hoặc theo từng lĩnh vực một cách rõ ràng, hiệu quả.

* Cân bằng giữa yêu cầu quản lý nhà nước và không gian phát triển mới của doanh nghiệp

Từ các phản ánh và thông tin của cộng đồng doanh nghiệp trong hai tháng qua, Trưởng ban IV Trương Gia Bình, Chủ tịch Hội đồng sáng lập Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam đề xuất Thủ tướng Chính phủ và các bộ, ngành tiếp tục rà soát các dự thảo và văn bản hướng dẫn việc triển khai các chính sách lĩnh vực khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo hướng bảo đảm cân bằng giữa yêu cầu quản lý nhà nước và không gian phát triển các lĩnh vực mới của doanh nghiệp. Đẩy mạnh hậu kiểm hoặc cho phép các khoảng thời gian cố định để doanh nghiệp thử nghiệm, thích nghi và ứng dụng thành thạo các công nghệ mới trước khi áp dụng các biện pháp kiểm tra chặt.

Đối với các lĩnh vực công nghệ mới và công nghệ chiến lược như kinh tế tầm thấp, Ban IV đề xuất Thủ tướng Chính phủ xem xét chỉ đạo các bộ, ngành liên quan hoàn thiện các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), hoàn thiện quy định về hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình quản lý phù hợp để công bố và áp dụng. Đồng thời, nghiên cứu rà soát các thủ tục liên quan đến thử nghiệm, sản xuất và nhập khẩu linh kiện, thiết bị theo hướng minh bạch, thống nhất và giảm bớt các khâu trung gian không cần thiết, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia phát triển mạnh mẽ các ngành công nghiệp công nghệ mới, lưỡng dụng trong bối cảnh được nhận định là có cơ hội cạnh tranh quốc gia nhưng cần ưu tiên về tốc độ và thời gian.

Để Nghị quyết 57, Nghị quyết 68 và các nghị quyết quan trọng khác thực sự đi vào đời sống, thúc đẩy mô hình tăng trưởng mới của quốc gia, năm 2025, Chính phủ cùng các bộ, ngành đã nỗ lực xây dựng thể chế, chính sách, pháp lý liên quan. Thủ tướng và Lãnh đạo Chính phủ cũng chỉ đạo năm 2026 tập trung vào hành động và thực thi. Nhằm gia tăng hiệu quả chỉ đạo, Ban IV đề xuất Thủ tướng Chính phủ xem xét, giao Bộ Tài chính, các bộ, địa phương phối hợp cùng các đại diện khu vực doanh nghiệp (như Ban IV, các hiệp hội, chuyên gia…) tiến hành các chuyên đề rà soát, đánh giá tình hình thực thi, phương thức và kết quả hỗ trợ doanh nghiệp theo lĩnh vực, theo cụm địa phương (vùng) để liên tục có giải pháp phù hợp, thực chất trong năm 2026.