Thay đổi tư duy canh tác lúa: Từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết bền vững

Ông Hà Minh Trí, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp, thăm ruộng trong mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp chuẩn bị thu hoạch. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Trong bối cảnh ngành hàng lúa gạo đang đối mặt với nhiều biến động do giá giảm sâu, cạnh tranh gia tăng và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, nông dân tỉnh Vĩnh Long đã chủ động thay đổi phương thức sản xuất, tăng cường liên kết và chuyển hướng sang canh tác bền vững để thích ứng.

Liên kết sản xuất để giữ lợi nhuận

Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp (xã Long Hiệp) là một điển hình cho quá trình chuyển đổi này. Được thành lập vào tháng 10/2022 với 35 thành viên ban đầu, đến nay hợp tác xã đã mở rộng lên 108 thành viên, tổ chức thành 3 tổ sản xuất ở Giồng Chanh A, Giồng Chanh B và Trà Sất C, có tổng diện tích 157 ha.

Việc mở rộng nhanh về quy mô cho thấy xu hướng tất yếu của sản xuất nông nghiệp hiện nay là liên kết, thay thế dần phương thức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Thông qua hợp tác xã, nông dân tổ chức lại sản xuất theo hướng đồng bộ, từ lựa chọn giống, áp dụng quy trình canh tác đến tiêu thụ sản phẩm.

Đáng chú ý, 77 thành viên với diện tích gần 60 ha tại Tổ sản xuất Trà Sất C đã được cấp mã số vùng trồng; tạo điều kiện thuận lợi cho truy xuất nguồn gốc và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường. Diện tích này cũng tham gia Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao vùng Đồng bằng sông Cửu Long, sử dụng giống lúa chất lượng cao ST25 qua nhiều vụ sản xuất.

Theo ông Hà Minh Trí, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp, một trong những khó khăn lớn nhất của nông dân hiện nay là giá lúa biến động mạnh theo thị trường. Nếu như trước đây, giống lúa ST25 từng có thời điểm đạt trên 10.000 đồng/kg thì những vụ gần đây giá giảm sâu đến 30-40%, khiến lợi nhuận của nông dân bị ảnh hưởng đáng kể.

Trước thực tế đó, hợp tác xã đã chủ động liên kết với doanh nghiệp để đảm bảo đầu ra ổn định. Khi tham gia hợp tác xã, nông dân không chỉ được hỗ trợ vật tư đầu vào với giá hợp lý mà còn được thu mua lúa với giá cao hơn thị trường từ 300–400 đồng/kg. Mức chênh lệch này tuy không lớn nhưng có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh giá giảm, giúp nông dân duy trì lợi nhuận và hạn chế rủi ro. Đồng thời, việc có đầu ra ổn định cũng giúp nông dân yên tâm sản xuất, tránh tình trạng bị ép giá khi thu hoạch rộ.

Song song đó, chi phí sản xuất được cũng được giảm đáng kể nhờ hợp tác xã đẩy mạnh canh tác theo hướng hữu cơ, tăng cường sử dụng chế phẩm sinh học thay thế dần hóa chất. Quy trình sản xuất của hợp tác xã nông nghiệp hữu cơ hiện sử dụng khoảng 80% chế phẩm sinh học; đặc biệt từ giai đoạn 70 ngày trở đi, cây lúa được sử dụng hoàn toàn chế phẩm sinh học. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật mà còn góp phần bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng nông sản và bảo vệ sức khỏe người sản xuất, tiêu dùng.

Ngoài ra, hợp tác xã còn làm đầu mối cung ứng vật tư với giá thấp hơn thị trường, giúp nông dân giảm thêm chi phí đầu vào. Việc tổ chức sản xuất tập trung cũng góp phần giảm chi phí trung gian, nâng cao hiệu quả kinh tế trên cùng diện tích canh tác.

Thực tế cho thấy, việc tham gia hợp tác xã đã mang lại hiệu quả rõ rệt cho nông dân. Gia đình ông Kim Sol (ấp Trà Sất C), thành viên Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp, canh tác 1,4 ha lúa, đến nay đã tham gia 8 vụ; trong đó có 4 vụ sản xuất theo mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Thời gian đầu tham gia, gia đình ông gặp không ít trở ngại do quen tập quán canh tác truyền thống, chưa thích ứng với quy trình sản xuất chung và việc giảm sử dụng phân, thuốc hóa học. Tuy nhiên, sau một thời gian, gia đình nhận thấy rõ hiệu quả cả về kinh tế, môi trường và sức khỏe; đồng thời tăng sự gắn kết, hỗ trợ lẫn nhau giữa các hộ trong hợp tác xã.

Vụ Đông Xuân này, ruộng lúa của gia đình đạt năng suất 7 tấn/ha. “Tham gia hợp tác xã giúp gia đình tôi giảm chi phí sản xuất từ 10–15%, giá bán cao hơn thị trường từ 300 đồng/kg trở lên nên lợi nhuận tăng khoảng 2 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình”, ông Sol chia sẻ. Từ hiệu quả thực tế, ông đã tích cực vận động nhiều hộ dân trong khu vực cùng tham gia hợp tác xã, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và hướng đến phát triển bền vững.

Thương hiệu “Gạo xanh Long Hiệp” của Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp từng bước tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng, hướng đến thị trường xuất khẩu. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Ông Hà Minh Trí, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp cho biết, hợp tác xã vừa thương thảo thành công với doanh nghiệp mức giá thu mua lúa vụ Đông Xuân đối với giống ST25 là 6.000 đồng/kg, cao hơn thị trường khoảng 300 đồng/kg, qua đó giúp nông dân yên tâm sản xuất và ổn định lợi nhuận. Bên cạnh tổ chức sản xuất và liên kết tiêu thụ, hợp tác xã còn chú trọng xây dựng thương hiệu nhằm nâng cao giá trị hạt gạo; trong đó, sản phẩm “Gạo xanh Long Hiệp” đã từng bước tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng, hướng đến thị trường xuất khẩu.

Vụ Hè Thu 2026, Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp dự kiến mở rộng thêm khoảng 50 ha tham gia Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây không chỉ là bước đi nhằm tăng hiệu quả sản xuất mà còn góp phần lan tỏa mô hình canh tác này đến nhiều nông dân, giúp nông dân thay đổi dần tư duy từ sản xuất theo sản lượng sang chú trọng chất lượng và tính bền vững.

Giải bài toán thị trường

Vĩnh Long là một trong những tỉnh ở Đồng bằng sông Cửu Long có diện tích trồng lúa lớn, với hơn 300.000 ha/năm. Rêng vụ Đông Xuân 2025–2026, toàn tỉnh xuống giống hơn 106.000 ha, năng suất bình quân đạt 6,7 tấn/ha, nhưng giá lúa chỉ dao động từ 5.600 – 6.200 đồng/kg, thấp hơn nhiều so với cùng kỳ năm trước, tác động lớn đến lợi nhuận người trồng lúa.

Theo Giám đốc Sở Công Thương Vĩnh Long Trần Quốc Tuấn, ngành hàng lúa gạo tỉnh hiện đối diện với nhiều khó khăn, trong đó điểm nghẽn lớn nhất là khâu tiêu thụ còn phụ thuộc chủ yếu vào thương lái ngoài tỉnh, chiếm khoảng 85 - 90% sản lượng. Điều này khiến giá lúa dễ biến động và tiềm ẩn nguy cơ nông dân bị ép giá khi thị trường không thuận lợi. Đồng thời, chi phí logistics tăng cao do tác động từ tình hình quốc tế cũng đang làm giảm sức cạnh tranh của nông sản, trong đó có lúa gạo. Giá vật tư, nhiên liệu biến động kéo theo chi phí vận chuyển, thu mua tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của cả doanh nghiệp và nông dân.

Trong bối cảnh vận hành theo cơ chế thị trường, việc tiêu thụ nông sản cần phải gắn chặt với tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm và thông tin thị trường. Các địa phương, hợp tác xã cần chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất gắn với nhu cầu thị trường, đồng thời cung cấp đầy đủ thông tin về sản lượng, tiêu chuẩn sản phẩm để ngành chức năng hỗ trợ kết nối tiêu thụ hiệu quả hơn. Ngành công thương tỉnh đang đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối cung – cầu, đưa nông sản vào hệ thống phân phối hiện đại; đồng thời thúc đẩy thương mại điện tử, hỗ trợ hợp tác xã và nông dân tham gia các nền tảng số, livestream bán hàng, từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ.

Thương hiệu “Gạo xanh Long Hiệp” của Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Long Hiệp đang từng bước tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng, hướng đến thị trường xuất khẩu. Ảnh: Thanh Hòa - TTXVN

Ông Trần Quốc Tuấn cho rằng, về lâu dài, để giảm phụ thuộc vào thương lái và hạn chế rủi ro thị trường, cần đẩy mạnh liên kết sản xuất – tiêu thụ, phát triển chế biến sâu và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm lúa gạo, qua đó nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của ngành hàng này.

Để tăng sức cạnh tranh của ngành hàng lúa gạo trong tình hình mới, ngành nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long cũng đang đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất theo hướng nâng cao chất lượng, giảm chi phí và phát triển bền vững; trong đó, chú trọng nhân rộng mô hình cánh đồng lớn, sản xuất lúa chất lượng cao giảm phát thải, cấp mã số vùng trồng; liên kết sản xuất – tiêu thụ … Riêng vụ lúa Đông Xuân 2025-2026, toàn tỉnh có 8.160 ha tham gia Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Ngoài ra, ngành cũng khuyến khích nông dân chuyển sang sử dụng giống lúa chất lượng cao, áp dụng quy trình canh tác an toàn, giảm sử dụng vật tư hóa học, tiến tới sản xuất xanh, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu. Cùng đó, nông dân, hợp tác xã chú trọng gắn sản xuất với xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP, nâng cao năng lực và thu hút doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị để nâng cao giá trị hạt gạo.

Trong bối cảnh ngành lúa gạo đang chịu áp lực cạnh tranh và biến động thị trường, việc chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi, giảm chi phí sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm, kết hợp xây dựng thương hiệu trở thành xu hướng tất yếu. Qua đó, nông dân không chỉ vượt qua khó khăn trước mắt mà còn từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, hướng tới phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo tỉnh Vĩnh Long.