Thực trạng chạy đua phát triển xe điện ở Đông Nam Á

 

Nhà báo Joseph Sipalan phụ trách mảng kinh tế vĩ mô của Malaysia nhận định rằng các nhà sản xuất ô tô Đông Nam Á đang rơi vào cuộc đua phát triển xe điện (EV), bất chấp nhu cầu của người tiêu dùng đã bị tụt lại phía sau. Tuy nhiên, theo các nhà quan sát, có một thực tế đáng buồn là khu vực Đông Nam Á vẫn bị tụt hậu so với các khu vực khác trong việc tạo ra hệ sinh thái xe điện khả thi.

Đông Nam Á đã trở thành thị trường trị giá hàng tỷ USD cho đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực xe điện, khi các quốc gia tranh giành sự chú ý của các thương hiệu lớn trên tất cả các lĩnh vực liên quan đến phát triển xe điện, như cung cấp nguyên liệu thô, giảm thuế, cơ sở hạ tầng và hàng chục triệu chủ sở hữu tiềm năng trong tương lai.

Ví dụ, Thái Lan đã thu hút các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc, bao gồm BYD và Great Wall Motor. Trong khi, Malaysia có Volvo, Mercedes-Benz và Indonesia “quay cuồng” với Hyundai dù vẫn đang theo đuổi Tesla. Các chính phủ Đông Nam Á hiện gấp rút xây dựng chính sách mang lại điều kiện hoàn hảo, để hỗ trợ đất nước trở thành trung tâm sản xuất xe điện của khu vực và toàn cầu.

Doanh số bán hàng trong nước đang tăng nhanh, nhưng nhìn chung vẫn chỉ giới hạn ở tầng lớp trung lưu và thượng lưu thuộc các thành thị, do nhiều người mua ở thị trường đại chúng của Đông Nam Á không đủ khả năng chi trả, với mức giá khởi điểm của một chiếc xe điện vào khoảng 20.000 USD. Thay vào đó, những tên tuổi lớn đang tìm cách kiếm tiền thông qua xuất khẩu xe điện lắp ráp tại Đông Nam Á, nhờ tận dụng ưu thế đất đai và lao động giá rẻ, cơ sở hạ tầng và thuế mềm mang tới sự hấp dẫn đối với các công ty muốn xây dựng chuỗi cung ứng xe điện.

Theo dữ liệu từ Công ty nghiên cứu thị trường toàn cầu Counterpoint Research, nhu cầu về xe điện ở Đông Nam Á đã tăng mạnh trong quý II/2023, với tổng doanh số bán hàng tăng 894% so với cùng kỳ của năm 2022. Đây là con số tăng trưởng cao nhất toàn cầu, do nhu cầu gia tăng của người tiêu dùng ở khắp các nước như Thái Lan, Việt Nam, Indonesia và Malaysia. Doanh số bán xe điện cũng tăng hơn 6% trong tổng doanh số bán xe chở khách của khu vực, cao gần gấp đôi so với quý trước.

Tuy nhiên, những con số ấn tượng này đã phủ nhận một thực tế là Đông Nam Á vẫn bị tụt hậu so với các khu vực khác trên toàn cầu. Những nơi được chính phủ chi hàng tỷ USD để tạo ra các hệ sinh thái cần thiết, nhằm hỗ trợ sự chuyển đổi hàng loạt từ phương tiện truyền thống sang xe điện. Theo Tiến sỹ kinh tế Malaysia Tham Siew Yean, thiếu cơ sở hạ tầng sạc điện là nguyên nhân khiến tốc độ tăng trưởng của thị trường xe điện của khu vực Đông Nam Á chậm hơn so với những nơi khác và chắc chắn sẽ cần nhiều thời gian để gia tăng nhu cầu đối với xe điện trong tương lai.

Trung Quốc dẫn đầu, thế giới theo sau

Dữ liệu từ nhà phân tích thị trường công nghệ độc lập Canalys cho biết, trong nửa đầu năm 2023, 6,2 triệu xe điện đã được bán ra trên toàn cầu, trong đó hơn 50% nằm ở Trung Quốc. Doanh số bán hàng tại châu Âu đóng góp 24% trong tổng doanh số, tiếp theo là Mỹ với 13%. Phần còn lại của thế giới, bao gồm cả Đông Nam Á chỉ chiếm 7% tổng doanh số bán xe điện trong khoảng từ tháng 1-6/2023.

Giới chuyên gia kinh tế khu vực cho rằng thị trường Đông Nam Á chiếm khoảng 5% doanh số bán ô tô và sản xuất ô tô toàn cầu, đóng góp khoảng 0,65% doanh số bán xe điện toàn cầu. Mức phí bảo hiểm cao mà người tiêu dùng trong khu vực phải trả để chuyển từ việc sử dụng ô tô chạy xăng sang ô tô điện, cho thấy rằng nhu cầu đã bị tụt lại so với những nơi khác. Do vậy, dự báo hiện tại tốc độ tiêu thụ xe điện của khu vực đang chậm lại, do mức giá của ô tô lăn bánh khá khác biệt so với các khu vực khác như Mỹ và châu Âu. Tuy nhiên, dân số ngày càng tăng của Đông Nam Á với hơn 680 triệu người và tầng lớp trung lưu đang phát triển hứa hẹn mang lại nhiều cơ hội.

Theo giới chuyên gia, thị trường xe điện chỉ phát triển mạnh khi có không gian để phát triển trên quy mô lớn, tức là người tiêu dùng cần có lý do chính đáng để thực hiện sớm việc chuyển đổi phương tiện đi lại. Gia tăng hoạt động lắp ráp xe điện tại địa phương hoặc ít nhất là trong khu vực có thể tăng khả năng chi trả, trong khi các chính phủ cũng cần nỗ lực phát triển cơ sở hạ tầng sạc đầy đủ, lưới điện khử carbon và duy trì các hoạt động bền vững trong sản xuất pin xe điện.

Chuyên gia Abhilash Gupta, nhà phân tích của Counterpoint Research, cho biết tốc độ chuyển đổi sang xe điện ở Đông Nam Á phụ thuộc vào kế hoạch của nhà sản xuất thiết bị gốc, chính sách của chính phủ và thái độ của người tiêu dùng. Các nhà sản xuất xe điện đã nhanh chóng thành lập nhiều địa điểm sản xuất lớn trong khu vực và tận dụng các ưu đãi hào phóng của chính phủ.

Cụ thể, các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc, bao gồm những “gã khổng lồ” như BYD và Great Wall Motor, đã cam kết đầu tư ít nhất 1,44 tỷ USD vào cơ sở sản xuất ở Thái Lan, vốn đang cung cấp trợ cấp cho các nhà sản xuất xây dựng tại địa phương và khuyến khích người tiêu dùng chuyển đổi.

BYD đang bơm 495 triệu USD vào một cơ sở mới ở Thái Lan để hiện thực hóa kế hoạch sản xuất 150.000 ô tô hàng năm, kể từ năm 2024. Khoản chi phí này bao gồm cả hoạt động xuất khẩu xe điện sang châu Âu. Sau khi đi vào hoạt động, cơ sở tại Thái Lan sẽ phục vụ mục tiêu trong nước là nâng thị phần xe điện trong sản xuất xe chở khách hàng năm của quốc gia này, hiện là 2,5 triệu chiếc, lên 30% vào năm 2030.

Indonesia, quốc gia đông dân nhất Đông Nam Á đang sử dụng trữ lượng nickel khổng lồ của mình để thuyết phục các nhà sản xuất xe điện, đặc biệt là Tesla, thành lập các cơ sở sản xuất pin điện tại nước này. Tuy nhiên, Tesla cuối cùng đã chọn Malaysia để thành lập văn phòng Đông Nam Á đầu tiên, mặc dù Tổng thống Indonesia Joko Widodo cho biết các cuộc đàm phán đầu tư vẫn đang diễn ra với Giám đốc điều hành (CEO) Elon Musk.

Trong khi đó, Malaysia đang tận dụng danh tiếng quốc gia như một trung tâm khu vực về chất bán dẫn (chip), linh kiện quan trọng trong sản xuất xe điện. Bộ trưởng Đầu tư, Thương mại và Công nghiệp Tengku Zafrul Aziz cho biết có ít nhất 42 công ty Malaysia đã cung cấp linh kiện cho chuỗi sản xuất xe điện.

Theo Bộ trưởng Malaysia, các nhà sản xuất nội địa trong lĩnh vực điện - điện tử có thể sản xuất khoảng 1.400 trong số gần 4.000 bộ phận cần thiết để chế tạo một chiếc ô tô điện. Ông Aziz nhấn mạnh đang có sự sắp xếp lại chuỗi cung ứng theo hướng linh hoạt hơn, đặc biệt là tiếp cận gần nguồn cung. Trong khi đó, nhà sản xuất xe điện hàng đầu thế giới Tesla cũng đã đưa ra cam kết có các hoạt động hợp tác vượt hơn cả việc thành lập văn phòng tại Malaysia.

Theo giới nghiên cứu, mặc dù thị trường xe điện đang bùng phát, nhưng các nước Đông Nam Á sẽ cần thu hút thêm đầu tư nước ngoài để có thể thực sự nâng cao được hệ sinh thái hiện có.

Theo đuổi quá trình chuyển đổi xanh

 

Yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ nhất đằng sau quá trình chuyển đổi toàn cầu sang xe điện là biến đổi khí hậu, khi các quốc gia gấp rút giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm và cố gắng đạt được mục tiêu không phát thải carbon trong những thập kỷ tới.

Hơn nữa, xu hướng đa dạng nơi sản xuất của các công ty toàn cầu đã dẫn đến làn sóng mở rộng sang Đông Nam Á. Nhưng việc chuyển đổi sang xe điện đồng nghĩa với sự trỗi dậy của một tổ hợp công nghiệp hoàn toàn mới, sẽ đòi hỏi sự phát triển đồng thời của một hệ thống các công việc, chuỗi cung ứng khác nhau và một cách hoàn toàn mới để thu lợi nhuận.

Theo ước tính của hãng tin Bloomberg, chỉ trong hai năm nữa, doanh số bán xe điện chở khách ở Đông Nam Á dự kiến sẽ đạt 169.300 chiếc, tăng từ mức 51.581 chiếc vào năm 2022. Con số này được dự báo sẽ tăng hơn gấp ba lần lên 522.022 chiếc vào năm 2030. Đến năm 2040, hơn 2,9 triệu xe điện dự kiến sẽ được bán trên toàn khu vực, chiếm khoảng 64% tổng doanh số bán xe trong số ước tính khoảng 4,5 triệu chiếc.

Giới nghiên cứu cho rằng Thái Lan đang dẫn đầu trong việc thu hút các khoản đầu tư xe điện và liên quan đến xe điện. Là trung tâm ô tô của khu vực, đất nước này đã nổi tiếng trong việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ sản xuất ô tô.

Bất chấp những thất bại trong đàm phán với Tesla, trữ lượng nickel khổng lồ của Indonesia vẫn tiếp tục khiến nước này trở thành lựa chọn khả thi cho các công ty muốn thiết lập hoạt động trong khu vực.

Theo “ông trùm” ngành công nghiệp Indonesia Hashim Djojohadadikusumo, Tesla chỉ là một trong những nhà đầu tư tiềm năng mà Indonesia hy vọng thu hút được và Indonesia đã thiết lập quan hệ đối tác với Australia.

Indonesia có trữ lượng nickel lớn nhất thế giới nhưng lại thiếu lithium, một nguyên liệu chính trong sản xuất xe điện mà Australia sở hữu rất nhiều. Trong ba năm qua, Indonesia đã ký hơn 10 thỏa thuận trị giá hơn 15 tỷ USD về vật liệu pin và sản xuất xe điện, bao gồm cả cơ sở sản xuất EV đầu tiên của Hyundai ở Đông Nam Á được ra mắt vào năm 2022.

Tương tự, Bộ trưởng Tengku Zafrul của Malaysia cho biết việc tái tạo hệ sinh thái bán dẫn hiện có của nước này sẽ không dễ dàng và ngay cả khi hoạt động sản xuất chip được chuyển đi nơi khác thì Malaysia vẫn là một phần của chuỗi cung ứng xe điện tổng thể. Dường như việc giành được một “miếng bánh” sản xuất EV lớn hơn là trọng tâm của Malaysia hơn là thúc đẩy tăng nhu cầu của người tiêu dùng.

Giới nghiên cứu nhấn mạnh hai câu chuyện riêng biệt thống trị cuộc đua xe điện ở Đông Nam Á, bao gồm thứ nhất là câu chuyện thúc đẩy doanh số và sản xuất trên thị trường như ở Thái Lan và Malaysia, và câu chuyện còn lại xoay quanh tài nguyên thiên nhiên như ở Indonesia. Điều sẽ xảy ra là cả hai câu chuyện sẽ tiếp diễn, nhưng mỗi quốc gia sẽ có lợi thế cụ thể của riêng mình. Tuy nhiên, khó có quốc gia nào có thể tuyên bố độc quyền trên toàn bộ chuỗi cung ứng sản xuất của khu vực.

Tiến sỹ Tham Siew Yean cho rằng các nhà sản xuất ô tô đa quốc gia như các thương hiệu Nhật Bản từ lâu đã chọn Đông Nam Á làm trung tâm sản xuất, với các bộ phận được sản xuất ở các quốc gia khác nhau trên quy mô lớn, để sử dụng tại các nhà máy lắp ráp địa phương và để xuất khẩu. Căng thẳng địa chính trị đang khiến khu vực này càng trở nên hấp dẫn hơn, đặc biệt với nguyên tắc không can thiệp và không đứng về bên nào trong tranh chấp giữa các nước lớn.

Theo giới nghiên cứu, việc Đông Nam Á chuyển sang xe điện sẽ mang lại nền tảng trung lập tốt cho hoạt động sản xuất và xuất khẩu xe điện vì khu vực này đồng thời mở cửa cho các nhà sản xuất ô tô châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và các nhà sản xuất ô tô khác.