Thuốc lá lậu đổi đường đi, cuộc chiến chống buôn lậu đổi cách làm

Sau 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá , các tỉnh biên giới Tây Nam đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, song thực tế mới đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận, đó là không chỉ chặn hàng tại biên giới mà còn phải lần theo dòng tiền, phương thức giao dịch và đường đi của hàng hóa trên thị trường.

Cuộc chiến chống buôn lậu thuốc lá ở khu vực biên giới Tây Nam lâu nay vẫn gắn với những cung đường xuyên biên giới, những dòng sông, kênh rạch chằng chịt và các đường mòn, lối mở, nhưng phía sau những tuyến vận chuyển quen thuộc ấy đang xuất hiện một đường đi mới, không gian mạng.

Tại Đồng Tháp, địa bàn có hơn 50 km đường biên giới giáp Campuchia, cùng 2 cửa khẩu quốc tế và 5 cửa khẩu phụ, các tuyến biên giới trên sông, kênh, rạch tiếp tục là địa bàn tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu. Các đối tượng thường lợi dụng đêm tối, sử dụng ghe, thuyền hoặc phương tiện cơ giới để vận chuyển thuốc lá vào nội địa. Hàng hóa được chia nhỏ, cất giấu lẫn với các loại hàng khác, trong khi người cảnh giới được bố trí để theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng, đáng chú ý phương thức hoạt động không còn bó hẹp ở biên giới.

Theo bà Võ Phương Thủy, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Đồng Tháp, Phó trưởng ban chỉ đạo 389 tỉnh Đồng Tháp, từ thời điểm dịch COVID-19 làm gián đoạn hoạt động giao thương truyền thống, các đối tượng đã lợi dụng sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội để tổ chức buôn bán thuốc lá. Giao dịch có thể diễn ra trong các nhóm Zalo kín, thông qua tài khoản Facebook ảo hoặc tài khoản thuê, trong khi nơi đăng ký hàng hóa và nơi tiêu thụ có thể khác nhau, điều này khiến việc phát hiện, xác minh và xử lý trở nên khó khăn hơn.

Còn tại An Giang, câu chuyện tương tự cũng được ghi nhận với mức độ tinh vi hơn, thuốc lá thường được tập kết tại các kho, bãi khu vực biên giới Campuchia, các đối tượng bố trí người cảnh giới, sử dụng Zalo, Facebook, Telegram để liên lạc, sau đó thuê người đai vác hoặc vận chuyển vào nội địa. Khi hàng qua biên giới, thuốc lá có thể được cất tại kho bãi, nhà dân hoặc khu vực vắng rồi tiếp tục trung chuyển bằng xe máy, ô tô khách, xe tải, một số phương tiện được cải tạo hầm, hộc hoặc ngụy trang cùng hàng hóa hợp pháp để đối phó với lực lượng chức năng.

Những thay đổi ấy cho thấy, nếu chỉ tập trung vào một điểm trên tuyến biên giới, cuộc đấu tranh sẽ khó có thể chặn đứng cả đường dây.

Những con số phía sau cuộc chiến chống buôn lậu

Sau 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tỉnh Đồng Tháp đã ghi nhận 11.158 vụ với 5.272 đối tượng vi phạm; tang vật gồm hơn 5,13 triệu bao thuốc lá điếu ngoại nhập lậu, cùng thuốc lá điện tử, tinh dầu và linh kiện. Các lực lượng chức năng đã xử lý 9.985 vụ với 5.269 đối tượng, trong đó khởi tố 297 vụ với 306 đối tượng; hơn 5,1 triệu bao thuốc lá nhập lậu bị tịch thu và buộc tiêu hủy.

Con số này cho thấy sự quyết liệt của lực lượng chức năng trong suốt một thập kỷ, nhưng cũng chính những con số lớn ấy cho thấy sức ép của hoạt động buôn lậu chưa bao giờ biến mất hoàn toàn.

Riêng 6 tháng năm 2026, tỉnh Đồng Tháp kiểm tra, phát hiện 271 vụ vi phạm, tạm giữ 228.922 bao thuốc lá điếu ngoại nhập lậu cùng nhiều phương tiện vận chuyển. Các lực lượng chức năng đã xử lý 167 vụ, xử phạt hành chính 156 vụ, thu phạt hơn 2,3 tỷ đồng, tịch thu 45.623 bao và buộc tiêu hủy 11.302 bao; đồng thời khởi tố 11 vụ với 11 bị can về hành vi liên quan đến hàng cấm là thuốc lá điếu nhập lậu.

Ở tỉnh An Giang, trong 10 năm từ tháng 9/2014 đến tháng 9/2025, các lực lượng chức năng phát hiện, bắt giữ hơn 13,36 triệu bao thuốc lá điếu nhập lậu. Riêng 7 tháng đầu năm 2026, số thuốc lá nhập lậu bị phát hiện, bắt giữ là 90.022 bao, giảm 20,6% so với cùng kỳ năm 2025.

Tỉnh Tây Ninh cũng ghi nhận xu hướng giảm mạnh so với các năm trước, trong 6 tháng năm 2026, lực lượng chức năng phát hiện, xử lý 189 vụ, thu giữ 150.231 bao thuốc lá ngoại. Trong khi đó, năm 2024, Ban Chỉ đạo 389 Tây Ninh cũ xử lý 275 vụ, thu giữ 180.366 bao; Long An cũ xử lý 681 vụ, thu giữ hơn 1,12 triệu bao.

Những kết quả này là tín hiệu tích cực, nhưng không đồng nghĩa cuộc chiến đã kết thúc, bởi khi tuyến đường này bị siết chặt, các đối tượng có thể tìm tuyến khác; khi vận chuyển đường bộ gặp khó, đường thủy, đường biển hoặc không gian mạng có thể trở thành lựa chọn thay thế.

Một trong những điểm đáng chú ý là sự thay đổi của mô hình buôn lậu, nếu trước đây việc vận chuyển thường phụ thuộc vào những chuyến hàng lớn, hiện nay các đối tượng có xu hướng chia nhỏ hàng hóa, thuê người vận chuyển nhiều lần, liên tục thay đổi địa điểm tập kết, phương tiện và người thực hiện.

Ông Nguyễn Thống Nhất, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh An Giang, Phó trưởng ban thường trực Ban chỉ đạo 389 tỉnh An Giang cho biết các đối tượng có thể thuê người đai vác từ vài trăm bao mỗi lần hoặc sử dụng xuồng máy vận chuyển số lượng lớn hơn; khi đường bộ được kiểm soát chặt, hoạt động có thể chuyển sang đường thủy, đường biển hoặc khu vực giáp ranh. Thuốc lá thế hệ mới còn được đưa vào qua cửa khẩu hoặc đường hàng không rồi phân phối qua mạng xã hội, thương mại điện tử và dịch vụ giao hàng,đây là thách thức khác hẳn so với việc kiểm tra một chiếc xe hay một chuyến ghe.

Một gói hàng được chia nhỏ có thể không còn mang dáng dấp của một đường dây lớn, một giao dịch trên mạng có thể được thực hiện bằng tài khoản không chính danh. Một đơn hàng có thể được chuyển qua nhiều khâu trước khi đến tay người mua, trong khi đó, chứng cứ điện tử, nguồn gốc hàng hóa và mối liên hệ giữa người bán với đầu nậu lại đòi hỏi phương thức nghiệp vụ khác.

Ông Nguyễn Thống Nhất cũng chỉ ra rằng, việc buôn lậu thuốc lá đang kết hợp giữa phương thức truyền thống với hoạt động trên không gian mạng, chuyển phát nhanh và thanh toán điện tử, phạm vi quản lý sau sắp xếp đơn vị hành chính được mở rộng, trong khi địa bàn gồm cả biên giới đường bộ, đường sông, vùng biển và hải đảo. Vì vậy, cuộc chiến chống thuốc lá lậu đang đứng trước yêu cầu chuyển từ tư duy bắt hàng sang bắt đường dây, từ kiểm soát điểm nóng sang quản lý cả chuỗi cung ứng bất hợp pháp.

Không chỉ là câu chuyện của lực lượng chức năng

Một điểm chung trong báo cáo của các địa phương là vai trò của công tác tuyên truyền và sự tham gia của người dân, cơ sở kinh doanh. Đồng Tháp đã tổ chức hàng nghìn lượt tuyên truyền trực tiếp, họp dân, tuyên truyền trên phương tiện thông tin đại chúng; vận động hơn 6.000 cơ sở sản xuất, kinh doanh ký cam kết không vận chuyển, buôn bán, tàng trữ thuốc lá giả, nhập lậu.

Tây Ninh cũng vận động 11.545 cơ sở kinh doanh ký cam kết không buôn bán, vận chuyển hàng cấm, hàng nhập lậu; trong đó 5.536 cơ sở kinh doanh thuốc lá, nhà hàng và dịch vụ có kinh doanh thuốc lá ký cam kết không mua bán, vận chuyển, tàng trữ, giao nhận thuốc lá nhập lậu.

Tại An Giang, lực lượng Công an phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể tổ chức 5.702 buổi tuyên truyền với hơn 332.000 lượt người tham dự, tuyên truyền lưu động 15.578 cuộc, đồng thời phát 7.000 thư kêu gọi tố giác tội phạm và đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Những hoạt động này cho thấy một thực tế: muốn giảm thuốc lá lậu, không thể chỉ trông chờ vào những cuộc truy bắt trên biên giới, một mắt xích nhỏ tại thị trường nội địa, một điểm bán, một kho chứa hay một người tiêu dùng tiếp tay đều có thể trở thành nơi duy trì dòng hàng bất hợp pháp.

Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới ngày 9/6/2026 đã mở ra yêu cầu mới trong công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ và sử dụng trái phép thuốc lá.

Tại Đồng Tháp, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 1007/KH-UBND ngày 26/6/2026, xác định đây là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài và triển khai theo phương châm “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền.

Tây Ninh cũng xác định công tác chống buôn lậu thuốc lá phải huy động cả hệ thống chính trị, người đứng đầu cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, cộng đồng doanh nghiệp và người dân, mục tiêu không chỉ là ngăn chặn trước mắt mà hướng tới đẩy lùi, tiến tới chấm dứt tình trạng buôn lậu thuốc lá và các sản phẩm thuốc lá mới.

Trong thời gian tới, các địa phương xác định trọng tâm là nắm chắc địa bàn, nhận diện thủ đoạn mới, tăng cường kiểm soát biên giới, tuyến giao thông, kho bãi, chợ đầu mối và các kênh phân phối; đồng thời tăng cường chia sẻ thông tin giữa Công an, Biên phòng, Hải quan, Quản lý thị trường, Thuế và chính quyền cơ sở.

Đặc biệt, yêu cầu điều tra các đường dây, ổ nhóm và đầu nậu lớn thay vì chỉ xử lý người vận chuyển thuê, đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa quyết định, bởi nếu chỉ bắt người chở hàng mà không bóc gỡ được nguồn hàng, kho trung chuyển và người tổ chức, dòng thuốc lá lậu vẫn có thể tiếp tục quay trở lại.

Cuộc chiến chống thuốc lá lậu vì thế đang bước sang một giai đoạn mới, biên giới vẫn là tuyến đầu, nhưng không còn là mặt trận duy nhất. Dòng hàng có thể đi qua sông, đường bộ, đường biển, chuyển phát nhanh và cả những giao dịch tưởng như vô hình trên không gian mạng.

Khi phương thức buôn lậu thay đổi, phương thức đấu tranh cũng phải thay đổi, đó không chỉ là yêu cầu về nghiệp vụ mà còn là bài toán về công nghệ, phối hợp liên ngành, hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức của cộng đồng.

Bởi phía sau mỗi bao thuốc lá nhập lậu không chỉ là một hành vi vi phạm, đó còn là sự thất thoát nguồn thu ngân sách nhà nước, sự méo mó của thị trường, nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng và những hệ lụy an ninh, trật tự ở khu vực biên giới. Và để chặn được dòng hàng ấy, cuộc đấu tranh không thể dừng lại ở nơi thuốc lá vượt qua đường biên, nó phải bắt đầu từ chính nơi dòng hàng được tổ chức, giao dịch và tiêu thụ.