Thủy sản Việt loay hoay tìm về “sân nhà”

Thủy sản Việt Nam đã khẳng định được vị thế trên thị trường quốc tế khi có mặt tại hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, một thực tế đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp thủy sản lại gặp không ít khó khăn khi quay trở lại thị trường nội địa – nơi được đánh giá là giàu tiềm năng với hơn 100 triệu dân và nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng cao. Điều này đặt ra câu hỏi: Vì sao doanh nghiệp Việt có thể chinh phục thị trường quốc tế khó tính, nhưng lại không dễ dàng tìm chỗ đứng ở “sân nhà”?

Trong bối cảnh xuất khẩu thủy sản đang đối mặt với nhiều thách thức do suy thoái kinh tế toàn cầu, rào cản kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu và giá nguyên liệu đầu vào tăng cao, việc phát triển thị trường nội địa đang được xem là hướng đi chiến lược nhằm ổn định sản xuất, duy trì chuỗi cung ứng và giảm thiểu rủi ro từ thị trường quốc tế.

Theo nhận định của các chuyên gia, thu nhập của người dân Việt Nam ngày càng tăng, kéo theo sự thay đổi về nhu cầu tiêu dùng thực phẩm; trong đó có thủy sản. Người tiêu dùng trong nước đang có xu hướng ưu tiên sử dụng sản phẩm chất lượng, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và có thể truy xuất nguồn gốc. Đây là cơ hội để các doanh nghiệp có kinh nghiệm sản xuất cho thị trường xuất khẩu cao cấp tiếp cận và phục vụ người tiêu dùng nội địa bằng các sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế.

Sau hơn 20 năm hợp tác với Saigon Co.op, ông Hoàng Văn Thế, Giám đốc kinh doanh Công ty cổ phần Sài Gòn Food cho biết: Saigon Co.op đang là kênh phân phối lớn nhất của doanh nghiệp. Doanh số thông qua hệ thống này chiếm khoảng 30% tổng doanh thu nội địa của Sài Gòn Food, giúp doanh nghiệp ổn định đầu ra trong nước ngay cả khi xuất khẩu gặp khó khăn.

Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có thể tiếp cận thành công hệ thống phân phối hiện đại. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp thủy sản, dù có uy tín và năng lực sản xuất hiện đại, vẫn gặp khó khăn trong việc cạnh tranh trên thị trường trong nước. Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là sự thiếu minh bạch về chất lượng trong chuỗi phân phối nội địa. Sản phẩm có chất lượng cao, đạt các chứng chỉ quốc tế, đôi khi lại không thể cạnh tranh về giá với các sản phẩm từ cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, sử dụng nguyên liệu chất lượng thấp và chưa được kiểm soát chặt chẽ về an toàn thực phẩm.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), nguyên nhân chủ quan đến từ tư duy và chiến lược kinh doanh. “Phần lớn doanh nghiệp thủy sản vẫn tập trung vào xuất khẩu mà chưa quan tâm đúng mức đến thị trường nội địa. Hoạt động truyền thông, xây dựng thương hiệu và kể câu chuyện sản phẩm để thu hút người tiêu dùng trong nước vẫn còn hạn chế. Ngay cả những doanh nghiệp trong Câu lạc bộ doanh nghiệp cung cấp hàng thủy sản cho thị trường nội địa của VASEP – chỉ khoảng 30 thành viên cũng chưa làm tốt công tác truyền thông để thuyết phục người tiêu dùng”, bà Lê Hằng chia sẻ.

Ngoài ra, các doanh nghiệp vẫn đang chủ yếu tiếp cận thị trường nội địa theo phương pháp truyền thống, trong khi chưa tận dụng hiệu quả các kênh phân phối hiện đại, đặc biệt là thương mại điện tử. Theo thống kê của VASEP, hiện chỉ có khoảng 20–25% doanh nghiệp thủy sản tham gia các nền tảng thương mại điện tử một cách bài bản.

Trong khi ở góc độ người tiêu dùng, tập quán và nhận thức tiêu dùng của người dân, đặc biệt ở khu vực nông thôn, vẫn có sự khác biệt. Người tiêu dùng vẫn ưu tiên sản phẩm tươi sống, trong khi chưa hiểu rõ giá trị của sản phẩm thủy sản đông lạnh được cấp đông sâu và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, đặc biệt liên quan đến dư lượng kháng sinh và an toàn vệ sinh thực phẩm.

Về hạ tầng phân phối, các doanh nghiệp cũng gặp trở ngại khi tiếp cận hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại do yêu cầu cao về chiết khấu, chi phí logistics và điều kiện kiểm soát hàng hóa. Phần lớn sản phẩm thủy sản vẫn được tiêu thụ thông qua chợ truyền thống và kênh phân phối nhỏ lẻ.

Theo ông Đặng Hữu Kiên, Cố vấn cao cấp Công ty cổ phần Tập đoàn Thủy hải sản Việt Nam, hiện Việt Nam có khoảng 4 triệu tấn sản lượng khai thác thủy sản; trong đó 52% là hàng đông lạnh phục vụ nhà máy chế biến, phần còn lại tiêu thụ nội địa. Với khoảng 5 triệu tấn sản phẩm nuôi, 70% được đưa vào chế biến xuất khẩu, phần còn lại phục vụ thị trường trong nước.

Ông Kiên cho rằng, hoạt động tiêu thụ nội địa hiện vẫn mang tính tự phát, phân phối theo hướng truyền thống, chưa có sự kết nối bài bản giữa cung và cầu. Ngay cả các chương trình xúc tiến thương mại, triển lãm, hội chợ được tổ chức hàng năm của các bộ, ngành cũng chưa tạo được hiệu ứng lâu dài.

“Sau khi triển lãm kết thúc, sản phẩm và gian hàng gần như biến mất, không tiếp cận được thị trường thực tế”, ông Kiên nói.

Một số tồn tại khác như sự phân bố không đều trong sản xuất và chế biến giữa các vùng miền, đặc biệt giữa miền Nam – nơi tập trung sản xuất và miền Bắc – nơi có nhu cầu tiêu dùng lớn, cũng là một rào cản trong việc mở rộng thị trường nội địa. Ngoài ra, sức mua tại các hệ thống siêu thị hiện vẫn ở mức thấp so với tiềm năng.

Để khai thác hiệu quả thị trường trong nước, bà Lê Hằng cho rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đặc biệt là Bộ Công Thương, trong việc xây dựng chuỗi cung ứng chuyên nghiệp, hiện đại, đồng bộ từ khâu sản xuất đến phân phối. Đồng thời, cần giảm áp lực chiết khấu bất hợp lý, hỗ trợ logistics lạnh và tiêu chuẩn hóa quy trình hợp tác để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Song song đó, việc tổ chức các chương trình dùng thử sản phẩm, triển lãm tại hội chợ, siêu thị, khách sạn như mô hình Vietfish nội địa hóa mà VASEP đã triển khai tại Triển lãm Thủy sản Quốc tế Vietfish sẽ góp phần đưa sản phẩm thủy sản chế biến đến gần hơn với người tiêu dùng.

Thương mại điện tử cũng cần được khai thác hiệu quả hơn thông qua các nền tảng như Shopee, TikTok Shop, Zalo OA... nhằm mở rộng độ phủ. Doanh nghiệp phải duy trì tiêu chuẩn sản xuất khắt khe như xuất khẩu, truy xuất nguồn gốc “từ trang trại đến bàn ăn” để củng cố niềm tin người tiêu dùng, bà Lê Hằng cho hay.

Theo ông Đặng Hữu Kiên, điều cấp thiết hiện nay là cần xây dựng một hệ sinh thái kết nối toàn diện trong ngành thủy sản, bao gồm chuỗi liên kết chặt chẽ giữa nhà nhà sản xuất, đơn vị chế biến, hệ thống phân phối và người tiêu dùng. Sự hợp tác nhiều chiều giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nông – ngư dân… sẽ giúp từng bước tháo gỡ điểm nghẽn về quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún và nâng cao giá trị gia tăng cho thủy sản Việt Nam tại thị trường nội địa.