Trí tuệ nhân tạo và áp lực chuyển mình

Trên mọi ngõ ngách của không gian mạng hay các nền tảng mạng xã hội, từ các diễn đàn chuyên môn đến những nhóm trò chuyện đời thường, khái niệm"AI" hay trí tuệ nhân tạo đang tạo nên một trào lưu được tìm kiếm nhiều nhất. Từ việc AI có thể viết một email chuyên nghiệp, thiết kế một hình ảnh sống động, tạo nên những video marketing ấn tượng...cho đến khả năng phân tích dữ liệu khổng lồ trong tích tắc, công nghệ này đang len lỏi vào từng ngóc ngách cuộc sống và công việc của mỗi người. Tuy nhiên, cùng với sự "thần kỳ" đó, là những trăn trở liệu AI sẽ lấy đi việc làm của con người, hay mở ra một kỷ nguyên mới cho lao động Việt Nam.

Công nghệ và đời sống

Cách đây chỉ một vài năm, AI đã và đang trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini, Midjourney... hay các phần mềm tự động hóa quy trình (RPA) đang được ứng dụng rộng rãi, từ văn phòng đến nhà máy.

Theo các chuyên gia, Việt Nam đã từng chứng kiến những làn sóng thay đổi công nghệ lớn, từ cơ giới hóa nông nghiệp, tự động hóa trong sản xuất đến sự bùng nổ của internet và công nghệ thông tin. Mỗi lần như vậy, luôn có những công việc biến mất, nhưng đồng thời lại có những ngành nghề mới ra đời, đòi hỏi kỹ năng khác. Tuy nhiên, tốc độ lan tỏa và khả năng của AI hiện tại lại khác biệt hoàn toàn. Nó không chỉ thay thế sức lao động chân tay mà còn tác động trực diện đến các công việc đòi hỏi tư duy, xử lý dữ liệu và thậm chí là sáng tạo – những lĩnh vực mà trước đây được cho là "đặc quyền" của con người.

Bà Nguyễn Thúy Hòa, Giám đốc Công ty TNHH Giáo dục và Đào tạo New Horizons, chuyên về dịch thuật, không giấu nổi sự lo lắng, trước đây, để dịch một tài liệu chuyên ngành phức tạp có thể phải mất cả ngày. Nhưng giờ đây, các công cụ AI có thể làm điều đó chỉ trong vài phút, dù chất lượng chưa hoàn hảo, nhưng chi phí lại rẻ hơn rất nhiều. Khách hàng bắt đầu yêu cầu mức giá thấp hơn, hoặc tự làm bằng AI rồi nhờ chuyên gia chỉnh sửa. "Tôi thực sự lo lắng không biết nghề dịch thuật sẽ tồn tại ra sao trong 5-10 năm tới nếu mình không có sự thay đổi"

Nỗi lo "mất việc" không phải là không có cơ sở. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, các công việc có tính chất lặp lại, dựa trên quy tắc, hoặc thu thập, xử lý dữ liệu có nguy cơ cao bị thay thế bởi AI. Điều này đặc biệt đáng quan ngại với một quốc gia có cơ cấu lao động vẫn còn tập trung vào sản xuất, gia công và các ngành dịch vụ cơ bản như Việt Nam. Các ngành như nhập liệu, tổng đài viên, dịch thuật cơ bản, một số vị trí trong kế toán, tài chính, thậm chí là một phần công việc trong lĩnh vực thiết kế đồ họa, sáng tạo nội dung đang chịu áp lực lớn.

Khoảng cách kỹ năng ngày càng lớn. Nhiều người lao động, đặc biệt là lao động phổ thông và lao động lớn tuổi đang cảm thấy bị thiếu cơ hội hoặc điều kiện tiếp cận các khóa đào tạo về công nghệ, kỹ năng số. Điều này tạo ra một khoảng cách lớn giữa yêu cầu của thị trường mới và năng lực hiện có.

Đối với số đông doanh nghiệp, nhất là cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc đầu tư vào AI đòi hỏi nguồn vốn không nhỏ, kiến thức công nghệ chuyên sâu và khả năng thay đổi quy trình. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa bày tỏ gặp khó khăn trong việc thích nghi, dẫn đến nguy cơ mất cạnh tranh nếu không nhanh chóng chuyển mình.

Ông Trần Văn Phan, Nhà sáng lập và CEO  Công ty cổ phần Tư vấn giải pháp Cenvi bày tỏ, Cenvi chủ yếu phục vụ các doanh nghiệp nhỏ và vừa và các hộ kinh doanh. Những tác vụ như nhập liệu hóa đơn, đối chiếu sổ sách... giờ đây đã có thể được hỗ trợ rất nhiều bởi phần mềm AI. Nếu không ứng dụng AI, doanh nghiệp đang dần trở nên lạc hậu và mất cạnh tranh. Nhưng nếu ứng dụng, doanh nghiệp cũng rất đau đầu về việc làm sao để tái bố trí, đào tạo lại đội ngũ nhân viên kế toán đã gắn bó lâu năm, để họ không cảm thấy bị bỏ rơi.

Tạo nên những điều vượt trội

Dù thách thức là có thật, nhưng nhìn nhận một cách khách quan, AI không phải là "kẻ hủy diệt" mà là một "công cụ mạnh mẽ".

Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều mang đến những thay đổi bất ngờ, mà sau đó, xã hội cần phải tìm cách thích nghi và tạo ra những giá trị mới. AI không thay thế con người hoàn toàn. Trái lại, nó sẽ thay thế những công việc lặp lại, nhàm chán hoặc nguy hiểm; giúp con người tập trung vào những giá trị cao hơn, mang tính sáng tạo, tư duy phản biện, thúc đẩy việc ra quyết định chiến lược, quản lý cảm xúc và tăng cường kết nối giữa con người.

Thực tế, AI đang tạo ra hàng loạt công việc mới mà trước đây chưa từng tồn tại như: kỹ sư AI, chuyên gia AI, quản lý dự án AI, huấn luyện viên mô hình AI, nhà phân tích dữ liệu lớn; thậm chí là các chuyên gia tích hợp AI vào quy trình kinh doanh. Việc ứng dụng AI, đang giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình, giảm chi phí, tăng năng suất và chất lượng sản phẩm, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường, gián tiếp tạo ra nhiều việc làm hơn ở các khâu khác.

Ông Cao Xuân Hoài Vương, Giám đốc, Công ty cổ phần Công nghệ AIVA GROUP khẳng định: Nói AI sẽ lấy đi việc làm là một nhận định phiến diện. AI đang góp phần thay đổi bản chất của công việc. Nó không lấy đi việc làm mà là 'đẩy' con người lên một nấc thang mới. Thay vì làm những việc chân tay hay tư duy đơn thuần, con người sẽ được giải phóng để làm những công việc đòi hỏi sự sáng tạo, tư duy chiến lược và tương tác cảm xúc – những thứ mà AI có thể rất lâu mới thay thế được. Cơ hội vàng đang mở ra cho những ai sẵn sàng học hỏi và thích nghi. 

Nhiều nhà quản trị đồng quan điềm, cần phải có cách để biến những thách thức từ AI trở thành cơ hội vàng và tạo nên những giá trị hơn mong đợi. Ở đó, rất cần có sự chung tay của Nhà nước, các bộ ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và chính người lao động.

Nhà nước đóng vai trò sáng tạo, thiết kế chiến lược tổng thể, rõ ràng về phát triển và ứng dụng AI, đi kèm với các chính sách ưu đãi đầu tư, nghiên cứu và phát triển (R&D) trong lĩnh vực này. Theo đó, khích lệ các sáng kiến cải cách giáo dục từ phổ thông đến đại học, bổ sung kiến thức về AI, khoa học dữ liệu, lập trình; đồng thời, xây dựng các chương trình tái đào tạo, nâng cao kỹ năng ngắn hạn, linh hoạt cho người lao động đang làm việc, đặc biệt là những người có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Song song đó, thúc đẩy các hoạt động hợp tác quốc tế, trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia tiên tiến, thu hút chuyên gia AI nước ngoài và chuyển giao công nghệ vào Việt Nam. Nhà nước cần bắt tay ngay vào việc nghiên cứu, xây dựng các chính sách hỗ trợ kịp thời cho những trường hợp lao động bị mất việc do AI, giúp họ có thời gian và điều kiện để chuyển đổi nghề nghiệp.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông (IPS) nhấn mạnh: Không thể né tránh làn sóng AI và điều quan trọng là phải chuẩn bị sẵn sàng. Các cơ quan nghiên cứu đang tính toán, cân nhắc và xây dựng khung chính sách toàn diện, từ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tái đào tạo cho những người bị ảnh hưởng, đến việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và con người. Tin rằng, với sự chủ động và đồng lòng, lực lượng lao động Việt Nam sẽ biến AI thành động lực để nâng tầm vị thế trên bản đồ lao động toàn cầu.

Đối với mỗi doanh nghiệp, ở thời điểm này, cần có sự chủ động ứng dụng AI và tái đào tạo nhân sự. Doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc mà cần chủ động nghiên cứu, đầu tư vào công nghệ AI phù hợp với quy mô và đặc thù ngành nghề. Đồng thời, xây dựng các chương trình đào tạo nội bộ, giúp nhân viên nâng cao kỹ năng, không sợ hãi AI mà coi AI là một công cụ hỗ trợ đắc lực. Ngoài ra, cần khuyến khích nhân viên chủ động học hỏi, cập nhật kiến thức mới, tạo môi trường để họ thử nghiệm và sáng tạo với AI.

Nâng cao nhận thức cho người dân và người lao động là yếu tố then chốt. Người lao động cần hiểu rằng AI là một xu thế tất yếu, không thể chống lại mà phải thích nghi. Hãy chủ động tìm kiếm các khóa học kỹ năng số, tìm hiểu về AI và cách ứng dụng nó vào công việc của mình. Có kỹ năng sử dụng AI giỏi cũng cần thiết như việc giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phản biện, sáng tạo, quản lý cảm xúc, khả năng thích ứng...sẽ tạo nên những lợi thế vượt trội của mỗi người.

Chị Nình Thị Ngọc, Chuyên viên Marketing tại Công ty cổ phần Sáng kiến Giáo dục toàn cầu chia sẻ kinh nghiệm về sự hứng khởi với AI, vì tính chất công việc liên quan nhiều đến nội dung và hình ảnh nên sau khi  quyết định học cách sử dụng các công cụ AI để hỗ trợ công việc thay vì chống lại nó thì đến nay AI đã giúp tạo nên nhiều ý tưởng hơn, tối ưu hóa chiến dịch nhanh hơn. Nhờ vậy, công việc của đơn vị trở nên thực sự hiệu quả hơn rất nhiều. AI không phải là đối thủ mà là một trợ lý đắc lực.

Trí tuệ nhân tạo đang vẽ lại bức tranh thị trường lao động toàn cầu. Việt Nam không phải là ngoại lệ. Những quan ngại về việc làm là có thực, nhưng cơ hội "vàng" mà AI mang lại cho năng suất, đổi mới và tạo ra việc làm mới là vô cùng lớn. Để nắm bắt được cơ hội này, đòi hỏi sự chủ động từ mỗi cá nhân trong việc học hỏi, trau dồi kỹ năng; sự linh hoạt, quyết đoán từ phía doanh nghiệp trong đầu tư và chuyển đổi; đặc biệt là vai trò kiến tạo, dẫn dắt từ Nhà nước thông qua các chính sách đồng bộ, tầm nhìn chiến lược.