Gỡ điểm nghẽn trong xuất khẩu nông sản

Sự kiện nhằm đánh giá tổng quan về tình hình sản xuất, trong nước và xuất khẩu các mặt hàng nông sản, đặc biệt nhóm hàng nông sản có tính thời vụ như vải, nhãn, xoài, chôm chôm, thanh long...

Cùng đó, đánh giá thực trạng và xu hướng tại một số thị trường xuất khẩu truyền thống cũng như thuận lợi, khó khăn trong mở rộng, đa dạng hóa thị trường của doanh nghiệp trong ngành, đề xuất, kiến nghị giải pháp cụ thể với hệ thống Thương vụ Việt Nam và cơ quan chức năng.

Phát biểu tại hội nghị, ông Vũ Bá Phú- Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết: Trước bối cảnh kinh tế thế giới tiềm ẩn nhiều bất ổn, xu hướng bảo hộ gia tăng và rào cản phi thuế quan ngày càng khắt khe, ngành nông sản Việt Nam, nhất là mặt hàng có tính mùa vụ cao đang chịu sức ép lớn trong việc duy trì đơn hàng, giữ thị phần và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Hơn nữa, thị trường nhập khẩu lớn nông sản liên tục siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, truy xuất nguồn gốc và điều kiện lao động đi cùng với sự cạnh tranh thương mại ngày càng khốc liệt khiến doanh nghiệp trong nước gặp không ít khó khăn. 

Trong nước, sản xuất vẫn chủ yếu nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi giá trị, công nghệ bảo quản và chế biến còn lạc hậu. Do đó, đây là dịp để các bên liên quan cùng đánh giá, đề xuất giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy xuất khẩu bền vững.

"Để thúc đẩy mạnh xúc tiến xuất khẩu nông sản, Bộ Công Thương đã trao đổi và thống nhất với phía Trung Quốc sắp tới sẽ tiếp tục tổ chức Lễ hội Trái cây lần thứ hai tại tỉnh Hồ Nam vào tháng 9/2025 kỳ vọng thu hút nhiều doanh nghiệp tham gia, tạo cơ hội giao thương và mở rộng thị trường", ông Vũ Bá Phú cho hay.

Báo cáo tổng quan về tình hình sản xuất và xuất khẩu nông sản trong nửa đầu năm 2025, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết: Ngành rau quả đạt kim ngạch xuất khẩu 7,148 tỷ USD trong năm 2024, tăng 28% so với 5,6 tỷ USD năm 2023, khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc gia.

Tuy nhiên, 5 tháng đầu năm 2025 ghi nhận kim ngạch giảm 13,5%, chỉ đạt 2,3 tỷ USD so với cùng kỳ năm 2024. Sự sụt giảm này phản ánh thách thức về tính mùa vụ, sự phụ thuộc vào thị trường truyền thống và rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu.

Năm 2024, nhãn là điểm sáng với kim ngạch xuất khẩu 70 triệu USD, tăng 300%, xoài đạt 371 triệu USD, tăng 45%. Ngược lại, thanh long giảm 15,6% (534 triệu USD) và vải giảm 40% (31 triệu USD). Những con số này cho thấy cần giải pháp đồng bộ để nâng cao chất lượng, chế biến sâu và đa dạng hóa thị trường nhằm giảm phụ thuộc vào mặt hàng mùa vụ và một số thị trường chính.

Cũng theo ông Đặng Phúc Nguyên, rau quả Việt Nam hiện có mặt tại hơn 80 quốc gia, với Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu (EU) là các thị trường trọng điểm. Cụ thể, hiện Trung Quốc chiếm 65-70% kim ngạch xuất khẩu nhưng yêu cầu chuyển từ tiểu ngạch sang chính ngạch với tiêu chuẩn khắt khe về mã số vùng trồng, cơ sở chế biến và vệ sinh an toàn thực phẩm. Đây là cơ hội để doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất sạch đạt chuẩn GlobalGAP, VietGAP, nâng cao giá trị sản phẩm.

Hoa Kỳ là thị trường lớn thứ hai, ưa chuộng trái cây nhiệt đới như dừa, sầu riêng, thanh long, xoài, nhãn, vải, và chôm chôm. Cùng đó, Hàn Quốc đứng thứ ba với chuối, xoài và thanh long là chủ lực. Yêu cầu nghiêm ngặt về vệ sinh an toàn thực phẩm đòi hỏi doanh nghiệp tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. EU cũng là thị trường tiềm năng nhờ Hiệp định Thương mại tự do (FTA) Việt Nam - EU (EVFTA) với ưu đãi thuế quan.

Thực tế cho thấy, Việt Nam sở hữu diện tích cây ăn trái 1,2 triệu ha, sản lượng 12 triệu tấn/năm, đảm bảo nguồn cung đa dạng. Nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP, VietGAP, nâng cao chất lượng sản phẩm.

17 FTA với ưu đãi thuế quan 0% mở ra cơ hội thâm nhập các thị trường như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Đông. Các chương trình xúc tiến thương mại, đàm phán mở cửa thị trường chính ngạch và đầu tư vào chế biến sâu (nước ép, trái cây sấy khô, đông lạnh) giúp tăng giá trị gia tăng, giảm phụ thuộc vào sản phẩm tươi.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cũng chỉ ra những thách thức đối với nông sản của Việt Nam. Cụ thể, nông sản Việt Nam hiện phụ thuộc nhiều theo tính mùa vụ cao với các mặt hàng như vải, nhãn, xoài, thanh long và sầu riêng sẽ gây áp lực lớn trong thu hoạch, vận chuyển và tiêu thụ, dẫn đến ùn ứ và rớt giá.

Hơn nữa, hạ tầng logistics, đặc biệt là kho lạnh và vận chuyển lạnh còn hạn chế với tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch 20-40%. Chi phí logistics cao làm giảm sức cạnh tranh so với Thái Lan, Philippines và các nước Nam Mỹ.

Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm chưa đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc của EU, Mỹ, Nhật Bản. Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún và khả năng quảng bá thương hiệu yếu khiến nhiều sản phẩm xuất khẩu dưới dạng thô hoặc qua trung gian nước ngoài, làm giảm giá trị gia tăng. Các quy định nhập khẩu thay đổi liên tục cũng gây khó khăn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) trong việc thích ứng.

Cũng tại hội nghị, đại diện các Thương vụ chia sẻ khả năng hỗ trợ kết nối nhà cung cấp Việt Nam với hệ thống phân phối tại nước sở tại, đặc biệt ở các thị trường có FTA với Việt Nam và tiềm năng nhập khẩu lớn. Đơn cử, Nhật Bản hiện là thị trường xuất khẩu nông lâm, thủy sản lớn thứ ba của Việt Nam, chiếm gần 7% kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản, đạt hơn 4 tỷ USD năm 2024.

Tốc độ tăng trưởng bình quân hơn 6%/năm trong 10 năm qua. Sản phẩm nông, thủy sản có nhu cầu cao gồm thủy hải sản như tôm, cá tra, cá basa. Cà phê rang xay, hòa tan; gạo thơm đóng gói như gạo Japonica, ST25, ST24 đang dần vào siêu thị Nhật. Nổi bật năm 2025, xuất khẩu gạo Việt Nam sang Nhật tăng mạnh do giá gạo tại Nhật biến động.

Từ năm 2024, sản lượng gạo nhập khẩu từ Việt Nam tăng gấp gần 10 lần năm 2023, và chỉ trong 5 tháng đầu năm 2025, gạo nhập khẩu đã vượt tổng sản lượng nhập khẩu cả năm 2024 và sản lượng xuất khẩu sang Nhật Bản đang tiếp tục tăng lên (theo số liệu từ ITC: 2024: 2353 tấn; 4 tháng đầu năm 2025: 2004 tấn). Rau củ quả tươi và và chế biến; trong đó các trái cây tươi như vải, xoài, thanh long, nhãn đã được người tiêu dùng tại Nhật Bản ủng hộ, ưa chuộng.

Đối với mùa vải năm nay, Thương vụ Việt Nam tại Nhật Bản chia sẻ có doanh nghiệp Việt đã xuất khẩu hơn 100 tấn vải tươi từ đầu mùa, dự kiến cuối vụ đạt 200 tấn. AEON và các siêu thị cao cấp khác cũng đang tích cực nhập hàng Việt.

Quả vải tươi được bán tại các hệ thống bán lẻ và trên các nền tảng trực tuyến như mạng xã hội, Amazon… Nhìn chung, hiện nay nhiều sản phẩm Việt như hạt điều, gạo thơm, trái cây sấy… đã có mặt tại chuỗi AEON, Don Quijote, Ito Yokado – hệ thống hơn 5.000 điểm bán lẻ trên khắp Nhật.

Theo Thương vụ Việt Nam tại Nhật Bản, người tiêu dùng Nhật ưu tiên sản phẩm sạch, truy xuất rõ ràng: 70% sẵn sàng trả thêm để mua hàng có chứng nhận. Người tiêu dùng coi trọng sự truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn nghiêm ngặt. Bao bì phong cách Nhật đầy đủ thông tin (có tiếng Nhật), hình thức đơn giản, đẹp, thể hiện uy tín thương hiệu.

Đáng lưu ý, bao bì đẹp và thông tin đầy đủ có thể tăng khả năng tiêu thụ 20–30%. Chính sự hấp dẫn, thu hút của bao bì đã giúp sản phẩm tự chinh phục người tiêu dùng Nhật Bản. Giá cả tại Nhật ổn định nhưng yêu cầu cao về chất lượng do đó, doanh nghiệp Việt không nên cạnh tranh bằng giá thấp, mà nên tạo giá trị bằng việc chế biến sâu trái cây sấy giá trị cao gấp 2–3 lần hàng tươi.

Tuy nhiên, thách thức khi tiếp cận thị trường Nhật Bản là tiêu chuẩn khắt khe về ồ sơ đầy đủ, song ngữ, chứng nhận an toàn thực phẩm như GlobalGAP, HACCP… Doanh nghiệp thường mất 6–12 tháng để hoàn thiện hồ sơ tiêu chuẩn Nhật. 

Thuế gạo lên tới 778%, cạnh tranh từ Ấn Độ, Pakistan, Đài Loan(Trung Quốc)…; trên 95% nhà nhập khẩu Nhật đánh giá cao tính đúng giờ, coi đó là yếu tố quyết định giữ hợp đồng. Cạnh tranh từ các nước cũng có các FTA với Nhật Bản.

Vì vậy, Thương vụ Nhật Bản đề xuất doanh nghiệp cần xây dựng định hướng, kế hoạch kinh doanh bài bản, dài hạn với thị trường này. Chú trọng nâng cấp quy trình sản xuất, công nghệ, cách thức quản lý, tiêu chuẩn lao động, điều kiện nhà xưởng; đẩy mạnh xúc tiến thương mại; tham gia chuỗi cung ứng và thâm nhập thị trường Nhật Bản.